مروری بر ایدئولوژی سبز از نگاه اندرو هیوود (بخش نخست)✍ #محسن_حمیدیان_پور، عضو هیات علمی دانشگاه سیست

مروری بر ایدئولوژی سبز از نگاه اندرو هیوود (بخش نخست)✍ #محسن_حمیدیان_پور، عضو هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان اندرو هیوود، نویسنده کتاب ایدئولوژی‌های سیاسی، در بررسی جریان‌های اصلی اندیشه سیاسی، در فصل نهم به ایدئولوژی سبز یا بوم‌گرایی می‌پردازد. همه ایدئولوژی‌ها از لیبرالیسم و سوسیالیسم تا کمونیسم و فمینیسم و ... بیشتر دغدغه انسان را در مرکز خود قرار داده‌اند؛ آزادی انسان، عدالت برای انسان، برابری، هویت و شیوه سازمان‌یافتن جامعه انسانی. اما ایدئولوژی سبز پرسشی بنیادی‌تر پیش می‌کشد: اگر زمینی برای زندگی وجود نداشته باشد، آزادی، عدالت و برابری برای چه کسی معنا خواهند داشت؟نقطه عزیمت ایدئولوژی سبز، اکولوژی یا بوم‌شناسی است؛ دانشی که طبیعت را مجموعه‌ای از عناصر جدا از هم نمی‌بیند، بلکه آن را شبکه‌ای پیچیده از روابط متقابل میان موجودات زنده و محیط پیرامونشان می‌داند. در این نگاه، انسان موجودی جدا و مستقل از طبیعت نیست، بلکه بخشی از شبکه گسترده حیات است. بنابراین ایدئولوژی سبز نگاه انسان‌محور به جهان را به چالش می‌کشد و می‌کوشد جایگاه انسان را در ارتباط با کل نظام طبیعی دوباره تعریف کند.این تغییر نگاه، پیامدهای مهم اخلاقی و اقتصادی دارد. نخست، مسئله پایداری و عدالت بین‌نسلی است. نسل امروز نمی‌تواند منابع و ظرفیت‌های طبیعی را چنان مصرف کند که امکان زندگی نسل‌های آینده محدود شود. ما تنها در برابر انسان‌های امروز مسئول نیستیم؛ بلکه نسبت به کسانی که هنوز به دنیا نیامده‌اند نیز مسئولیت داریم. به همین دلیل، تصمیم‌های اقتصادی و سیاسی امروز باید پیامدهای بلندمدت خود را برای نسل‌های آینده در نظر بگیرند.دوم، مسئله اخلاق زیست‌محیطی است. در نگاه سبز، ارزش اخلاقی را نمی‌توان تنها به منافع انسان‌های امروز محدود کرد. حیوانات، گونه‌های دیگر، اکوسیستم‌ها و نسل‌های آینده نیز باید در محاسبات اخلاقی و سیاسی مورد توجه قرار گیرند. در شکل رادیکال‌تر این دیدگاه، طبیعت نه فقط به دلیل فایده‌ای که برای انسان دارد، بلکه به دلیل برخورداری از ارزش ذاتی شایسته احترام است.سوم، ایدئولوژی سبز نقدی جدی به فرهنگ مصرف‌گرایی دارد. تمدن مدرن اغلب رفاه و پیشرفت را با تولید بیشتر، مصرف بیشتر و افزایش سطح برخورداری مادی تعریف کرده است. اما نگاه سبز می‌پرسد آیا «بیشتر داشتن» الزاماً به معنای «بهتر زندگی کردن» است؟ از این منظر، مسئله فقط تغییر فناوری یا وضع قوانین زیست‌محیطی نیست؛ بلکه ممکن است لازم باشد انسان در ارزش‌ها و شیوه زندگی خود نیز تجدیدنظر کند. به جای اینکه موفقیت را فقط با میزان مصرف و مالکیت بسنجیم، باید به کیفیت زندگی، معنا، ارتباط با طبیعت و مسئولیت نسبت به آینده نیز توجه کنیم.با این حال، ایدئولوژی سبز یک جریان یکدست نیست و در درون آن دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. در یک سوی طیف، اکولوژی سطحی قرار دارد. این دیدگاه از حفاظت محیط زیست دفاع می‌کند، اما عمدتاً به این دلیل که تخریب طبیعت در نهایت به سلامت، رفاه و بقای خود انسان آسیب می‌رساند. در سوی دیگر، اکولوژی عمیق قرار دارد که نگاه بنیادی‌تری به طبیعت دارد و برای جهان طبیعی و موجودات زنده، ارزشی مستقل از سود و منفعت انسان قائل است. در این دیدگاه، انسان دیگر معیار نهایی ارزش‌گذاری نیست و باید جایگاه خود را به‌عنوان یکی از اجزای شبکه حیات بپذیرد.این نگاه در فرضیه گایای جیمز لاولاک، دانشمند بریتانیایی، به شکل برجسته‌ای مطرح شد. گایا زمین را به‌عنوان یک سامانه پیچیده و خودتنظیم‌گر در نظر می‌گیرد که در آن موجودات زنده و فرایندهای فیزیکی و شیمیایی با یکدیگر تعامل دارند و شرایط مناسب برای تداوم حیات را شکل می‌دهند. از این منظر، انسان نمی‌تواند بدون پیامد، روابط موجود در این سامانه را برهم بزند. اگر فعالیت‌های انسانی ظرفیت‌های طبیعی را بیش از حد تحت فشار قرار دهند، پیامدهای این اختلال می‌تواند در نهایت به خود انسان بازگردد.بنابراین وقتی گفته می‌شود «زمین انسان را حذف می‌کند»، نباید آن را به معنای خشم، اراده یا انتقام طبیعت دانست. این عبارت بیشتر یک استعاره است: اگر انسان شرایط زیستی لازم برای بقای خود را نابود کند، سامانه طبیعی می‌تواند به‌گونه‌ای تغییر کند که شرایط برای زندگی و تمدن انسانی بسیار دشوار شود. مسئله در واقع این نیست که طبیعت قصد مجازات انسان را دارد؛ مسئله این است که انسان به طبیعت وابسته است، اما طبیعت برای بقای تمدن انسانی تعهدی ندارد.Heywood, A. (2021). Political ideologies: An introduction (7th ed.). Red Globe Press.👀 Follow us on social media:Telegram: https://t.me/mohsen_hamidianpourInstagram: @mohsen_hamidianpour