"درس‌آموخته‌هایی از یک اثر تازه درباره تاب‌آوری ملی" دکتر علی کریمی مله، دانش‌پژوه علوم سیاسی چند ه

"درس‌آموخته‌هایی از یک اثر تازه درباره تاب‌آوری ملی" دکتر علی کریمی مله، دانش‌پژوه علوم سیاسی چند هفته پیش، در جست‌وجوی آثاری درباره «تاب‌آوری»، با اثری خواندنی و تأمل‌برانگیز با ویراستاری لوگان کاکرون و الکساندرا ویلسون، چاپ ۲۰۲۶ انتشارات اشپرینگر، با عنوان دولتمداری تاب‌آور: چرا و چگونه برخی ملت‌ها استقلال و حاکمیت دیرپای خود را حفظ کردند؟ روبه‌رو شدم. با توجه به شرایط حساس جامعه ایران امروز و گفت‌وگوهای پردامنه‌ای که درباره تاب‌آوری شگفت‌آور جامعه ایرانی در برابر بحران‌ها و تنگناهای تاریخی شکل گرفته است، بر آن شدم برخی از مهم‌ترین نکته ها و درس‌های این اثر را با علاقه‌مندان به موضوع تاب‌آوری ملی در میان بگذارم. بر خلاف پرسش محوری آثار گذشته مبنی بر اینکه چرا و چگونه برخی دولت‌های توسعه‌طلب توانستند قدرت، قلمرو و نفوذ خود را گسترش داده و بر جوامع دیگر چیره شوند؟ نویسندگان این کتاب پرسشی متفاوت را پیش می‌کشند: چرا و چگونه برخی ملت‌ها و دولت‌ها توانسته‌اند در برابر فشار قدرت‌های توسعه‌طلب ایستادگی و استقلال، حاکمیت و هویت خود را در طول قرن‌ها حفظ کنند؟ کتاب با رویکردی مقایسه‌ای، تجربه هشت کشور ــ ژاپن، مغولستان، تایلند، بوتان، نپال، افغانستان، ایران و اتیوپی ــ را بررسی می‌کند؛ کشورهایی که با وجود تفاوت‌های چشمگیر در جغرافیا، تاریخ، فرهنگ، ساختار سیاسی و ظرفیت‌های مادی، توانسته‌اند از استقلال، حاکمیت و هویت خود در برابر فشار قدرت‌های بزرگ پاسبانی کنند. یکی از نکات بنیادی کتاب آن است که تاب‌آوری ملی را نمی‌توان به یک عامل واحد فروکاست. جغرافیا، موقعیت ژئوپلیتیک، منابع طبیعی، میراث تاریخی و شناسه‌های اجتماعی ـ فرهنگی مهم‌اند؛ اما هیچ‌یک به‌تنهایی سرنوشت یک ملت را رقم نمی‌زنند. آنچه تعیین‌کننده است، چگونگی بهره‌گیری هوشمندانه از این ظرفیت‌ها از طریق عاملیت و کنشگری انسان‌ها، نهادها و رهبران است. نویسندگان میان عوامل ساختاری و ذاتی و متغیرهای کارگزارمحور تمایز می‌گذارند و راهبردهایی چون مانور دیپلماتیک، بده‌بستان‌های راهبردی، ایستادگی نظامی، نوسازی داخلی، تقویت هویت ملی، افزایش انسجام اجتماعی و حتی انزواگرایی را مورد توجه قرار می‌دهند. از همین رو، یکی از درس‌های مهم این کتاب آن است که استقلال و تاب‌آوری بیش از آنکه موهبتی طبیعی یا خدادادی باشند، ظرفیت‌هایی تاریخی و دستاوردهایی انسانی‌اند. عوامل ساختاری فرصت می آفرینند؛ اما این انسان‌ها، نهادها و رهبران‌اند که فرصت‌ را به ظرفیت و قدرت برگردان می کنند. نکته دیگر ناظر به معنای تاب آوری است. تاب‌آوری فقط توانایی تحمل فشار نیست؛ بلکه توانایی حفظ هویت و استقلال در عین سازگاری با شرایط دگرگون‌شونده، یادگیری از بحران‌ها، نوسازی ظرفیت‌ها و انتخاب خردمندانه میان مقاومت، تعامل، بده‌بستان، ائتلاف‌سازی و بازدارندگی است. بنابراین، کشوری که تنها به جغرافیای خود تکیه کند، فرصت‌هایش را از دست می دهد؛ کشوری که فقط بر قدرت نظامی اتکا کند، در برابر فرسایش‌های اجتماعی و اقتصادی آسیب‌پذیر می شود؛ و کشوری که فقط به حمایت خارجی دل ببندد، بخشی از عاملیت و استقلال تصمیم‌گیری خود را از کف می دهد. تاب‌آوری پایدار زمانی است که ظرفیت‌های ذاتی با عاملیت انسانی، حکمرانی کارآمد، انسجام اجتماعی، نوسازی مستمر و دیپلماسی هوشمندانه در هم تنیده شوند. یکی از نکته های درخشان کتاب آن است که در وضعیت ناهمپایگی قدرت، همیشه فقط دو انتخاب «تسلیم» یا «تقابل» وجود ندارد. میان این دو، عرصه گسترده‌ای از انتخاب‌های راهبردی قرار دارد که ملت‌ها می‌توانند با تکیه بر خرد، توان کنشگری و ظرفیت‌های درونی خود از آن بهره گیرند. به گواهی تجربه های تاریخی، ملت‌های کوچک‌تر و کم‌توان‌تر، اگر از خرد حکمرانی راهبردی، انسجام اجتماعی، هویت جمعی فراگیر، نهادهای کارآمد و ظرفیت کنشگری برخوردار باشند، می‌توانند در برابر قدرت‌هایی بسیار بزرگ‌تر از خود ایستادگی و استقلال و هویت خویش را پاس دارند. این درس‌ها برای ایران امروز اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا جامعه ایرانی با تنگناهای گوناگون و پرشمار و نیز هجوم‌های همه‌جانبه، ترکیبی و نامتقارن روبه‌روست. در چنین شرایطی، توجه به تاب‌آوری ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما باید هوشیار بود که تاب‌آوری با خطایی مفهومی، به ابزاری برای عادی‌سازی بحران تبدیل نشود. شاید سهمگین‌ترین خطا آن باشد که تاب‌آوری را تنها معادل آمادگی برای «تحمل کردن» پنداریم. اگر تاب‌آوری به معنای سکوت و تحمل بیشتر و سازگاری ناگزیرمردم با دشواری‌های فزاینده فهم شود، نه‌تنها مفهومی رهایی‌بخش نخواهد بود، بلکه به ابزاری برای خوگیری با بحران و انتقال هزینه ناکارآمدی‌ها از ساختارهای تصمیم‌گیر به دوش جامعه تبدیل می شود.