🔸🔸🔸مطلب وارده🔸🔸🔸♦️میان نجات خویش و تغییر جهان؛ تأملی در باب انسان ایرانی، قدرت و راه رهایی /۱✍

🔸🔸🔸مطلب وارده🔸🔸🔸♦️میان نجات خویش و تغییر جهان؛ تأملی در باب انسان ایرانی، قدرت و راه رهایی /۱✍️ دکتر علیرضا معینی۱۲ شهریور ۱۴۰۵🟢 یک گفت‌وگوی دوستانه و پرسشی که از آن بزرگ‌تر بوداین نوشته از گفت‌وگویی در جمعی دوستانه آغاز شد؛ گفت‌وگویی که در ظاهر، چند سخن پراکنده درباره احوال امروز ایران بود، اما در باطن، پرسشی قدیمی و همچنان بی‌پاسخ را پیش روی ما گذاشت: در روزگار فشار، انسان باید نخست خود را نجات دهد یا جهان پیرامون خود را تغییر دهد؟ سخن از جامعه‌ای بود که فشار اقتصادی، ناامنی، جنگ، مهاجرت، فرسودگی روانی، بی‌اعتمادی، خشم اجتماعی و گسست‌های اخلاقی، بسیاری از مردم را به مرز خستگی رسانده است. یک سوی گفت‌وگو می‌گفت در چنین روزگاری، شاید نخستین وظیفه انسان این باشد که خود، خانواده و نزدیکانش را از فروپاشی حفظ کند؛ زیرا انسانی که خود از پا افتاده است، توان اصلاح جهان را ندارد. سوی دیگر یادآوری می‌کرد که نمی‌توان ریشه همه دردها را در بیرون از انسان جست‌وجو کرد؛ فرهنگ، اخلاق، باورها، انتخاب‌ها و مسئولیت فردی نیز در ساختن سرنوشت یک جامعه سهم دارند. هر دو سخن، بخشی از حقیقت را با خود داشتند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که بخشی از حقیقت را تمام حقیقت بپنداریم. به گمانم، انسان هم فرزند زمانه خویش است و هم سازنده آن؛ هم از محیط اثر می‌پذیرد و هم محیط را تغییر می‌دهد. اگر فقط انسان را مقصر بدانیم، تاریخ و ساختار را فراموش کرده‌ایم؛ و اگر فقط ساختار را مقصر بدانیم، انسان را از مسئولیت اخلاقی و تاریخی خود تهی کرده‌ایم.🟢 دو نیمه حقیقت؛ انسان یا ساختار؟این سخن که «تغییر از درون انسان آغاز می‌شود» سخنی عمیق و جدی است. هیچ جامعه‌ای با انسان‌های بی‌مسئولیت، دروغ‌گو، خشمگین، تحقیرگر و قدرت‌پرست به آزادی پایدار نمی‌رسد. ممکن است نظامی سیاسی تغییر کند، قانون اساسی عوض شود و صاحبان قدرت کنار بروند، اما اگر فرهنگ تملق، شخصیت‌پرستی، انتقام، حذف مخالف و توجیه خشونت همچنان زنده باشد، بیماری می‌تواند با چهره‌ای تازه بازگردد. تاریخ بارها نشان داده است که تغییر نام صاحبان قدرت، لزوماً تغییر منطق قدرت نیست. اما سوی دیگر ماجرا نیز به همان اندازه مهم است. انسان در خلأ ساخته نمی‌شود. فقر، ترس، تبعیض، بی‌ثباتی، سانسور، فقدان آزادی و ناامنی اقتصادی، فقط شرایط بیرونی زندگی نیستند؛ آرام‌آرام وارد روان انسان می‌شوند، بر شخصیت او اثر می‌گذارند و حتی کیفیت روابط خانوادگی و اخلاقی او را تغییر می‌دهند. انسانی که سال‌ها در اضطراب زیسته، ممکن است بدبین‌تر، پرخاشگرتر، محتاط‌تر یا منزوی‌تر شود. پس اگر به او بگوییم «خودت را اصلاح کن»، باید همزمان بپرسیم: «در چه محیطی؟ با کدام امکانات؟ زیر کدام فشارها؟» و اگر همه چیز را به ساختار نسبت دهیم، باید پرسش دیگری را نیز تحمل کنیم: «پس مسئولیت انتخاب‌های خود انسان چه می‌شود؟» به گمانم، پاسخ در میان این دو پرسش است، نه در حذف یکی از آنها.🟢 آیه‌ای که نباید به سرزنش انسان تبدیل شودآیه‌ای از قرآن می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ». این آیه را می‌توان دعوتی بزرگ به مسئولیت دانست؛ دعوت به اینکه انسان سرنوشت خویش را تماماً به دست تقدیر، حکومت، دشمن، زمانه یا دیگران نسپارد. اما اگر این سخن را به صورت مکانیکی و بی‌توجه به شرایط اجتماعی بفهمیم، ممکن است به جای آنکه انسان را بیدار کند، قربانی را سرزنش کند. نمی‌توان به انسانی که زیر فشار فقر، ترس و ناامنی فرسوده شده است گفت: «مشکل خودت هستی؛ خودت را تغییر بده.» همان‌گونه که نمی‌توان تمام مسئولیت را به ساختار سپرد و انسان را از مسئولیت اخلاقی خویش معاف کرد. معنای انسانی‌تر این سخن شاید این باشد که هیچ جامعه‌ای بدون تغییر انسان‌هایش تغییر نمی‌کند؛ اما انسان‌ها نیز برای تغییر، به محیطی نیاز دارند که امکان آزادی، امنیت، آموزش، انتخاب و رشد را فراهم کند. در حقیقت، انسان و محیط در یک رابطه دوسویه، یکدیگر را می‌سازند. اصلاح درون و اصلاح بیرون، دو پروژه رقیب نیستند؛ دو روی یک پروژه‌اند.🟢 فرهنگ یا سیاست؟ نزاعی که نباید به زندان فکری ما تبدیل شودیکی از مناقشه‌های دیرپای فکری در ایران این بوده است که بیماری اصلی ما فرهنگی است یا سیاسی. گروهی می‌گویند تا فرهنگ تغییر نکند، اصلاح نهادها بی‌ثمر است؛ زیرا انسان‌های ناآماده، حتی بهترین نهادها را نیز به فساد می‌کشانند. گروهی دیگر هشدار می‌دهند که سخن گفتن مداوم از «فرهنگ» در جامعه‌ای که از نهادهای کارآمد، آزادی‌های مدنی و امکان مشارکت سیاسی محروم است، می‌تواند به سیاست‌زدایی از مسئله و نادیده گرفتن ساختارهای قدرت بینجامد. این مناقشه در میان اندیشمندان ایرانی نیز به‌صراحت طرح شده است.  به گمانم، هر دو طرف اگر خود را تنها صاحب حقیقت بدانند، گرفتار خطا می‌شوند.👇#علیرضا_معینی@NewHasanMohaddesi