🔸🔸🔸بازخورد🔸🔸🔸♦️طرح "تاریخ جامعه شناختی"،  فرصتی برای گفتگوی همدلانه تاریخ و جامعه شناسی ✍دکتر عیسی عبدی۱ شهریور ۱۴۰۵استاد محدثی گرامی  از پاسخی که به تفصیل در مورد ویژگی های روش شناختی "تاریخ جامعه شناختی" ارائه نمودید و به دانش ما افزودید قدردانی می کنم. از پاسخ حضرتعالی و مواردی که برشمرده اید پی بردم که مراد شما از مفهوم تاریخ جامعه‌شناختی، چیزی مهم تر و فراتر از دوگانه تاریخ اجتماعی /جامعه شناسی تاریخی است. به عبارت بهتر، سخن از انتخاب میان تاریخ اجتماعی / جامعه شناسی تاریخی نیست بلکه طرح "تاریخ جامعه شناختی" به مثابه رویکرد و در پیش گرفتن موضعی منتقدانه نسبت به تاریخ نگاری سنتی در ایران است. به نظر می رسد بخش چشمگیری از تاریخ نگاری ابتدای مشروطه به بعد، شتابان در واکنش به جریان های فکری و هویتی شکل گرفت؛ یعنی این شکل نو از تاریخ نگاری سنتی در پی فهم لایه ها و پیچیدگی تاریخ ایران نبود "بعلاوه سایه نگاه ایدئولوژیک هم گسترده و چندگانه بود.دغدغه ای هم برای گفتگوی دو رشته وجود نداشت. اگر بپذیریم که میان دو حوزه معرفتی تاریخ و جامعه شناسی به تعبیر "ئی. اچ. کار" رابطه ای درهم تنیده وجود دارد؛ در اروپا ابتدا  مورخان آنال به شکل جدی به اهمیت گفتگوی آن دو پی بردند.اما در ایران، با اینکه این دو از دوره مشروطه به این سو بتدریج به هم نزدیک شدند فضای بینابینی "تاریخ جامعه شناختی" بین آنها شکل نگرفت. شاید حدود یک قرن است که مفاهیم جامعه شناختی وارد روایت های مورخان می شود اما چنانچه باید، اهتمامی برای اندیشیدن درباره مفاهیم و چرایی ورود آنها به متن های تاریخی به عمل نیامده است. انتظار می رود مورخ از خود بپرسد وقتی در میانه فاکت ها از مفهوم مردم استفاده می کنم ایا نباید با تاریخ جامعه شناختی وارد گفتگو شوم تا بهتر تحول نهادی از "رعیت در نظام سنتی" به "مردم در نظام مدرن" را دریابم؟ این گفتگو به رسالت مورخ چه آسیبی می‌رساند ؟ مگر نه ،موجب توسعه و تقویت دانش تاریخ می شود؟در کل، به نظر، رویکرد "تاریخ جامعه‌شناختی" یک روزنه برای تبادل نظر میان دو رشته است تا هر یک پشتوانه دیگری شود. مورخ خواه ناخواه با مفاهیم جامعه شناختی مانند ساختار اجتماعی، نهاد و روابط اجتماعی، دولت، جامعه، ملت /مردم در شکل مدرن، ایدئولوژی ، ساختار و عاملیت و ... مواجه می شود و در مقابل جامعه شناس به مفاهیم تاریخی چون زمان، زمینه، رویداد، فاکت، دوره بندی، روایت ها و استدلال ها بر پایه شواهد روبرو می گردد. این  مواجهه از دورانی که ایران در تماس با "دیگری" و مفاهیم مدرنیته قرار گرفت بیشتر احساس  شد. وقتی "کلان مفهوم" مشروطه و در  ذیل آن شبکه ای از مفاهیم  وارد فرهنگ شفاهی و نوشتاری ما شد تازه آغاز راه بود، تاریخ مدرن ایران در انتظار یک دادوستد میان رشته ای و از آن جمله نیازمند مداخله" تاریخ جامعه شناختی" بود تا گسست میان پیشامشروطه و بعد از مشروطه قابل تبیین باشد.زیرا  بحران بازنمایی واقعیت، ویژگی بارز آن بود؛ مفاهیم غربی و بیگانه در روایت های سنتی تکانه ایجاد کردند به طوری که بتدریج آشفتگی زبانی و غلبه الگوی بی مفهومی / مفهوم زدگی نمایان تر شد.این الگو در تاریخ تاریخ نگاری به تاریخ آسیب زد زیرا بی مفهومی و مفهوم زدگی هر کدام در ورطه گذشته،‌ حال، شبه واقعیت های زمانه افتادند. در واقع "بی مفهومی" یعنی غوطه ور شدن در اسناد و فاکت ها بدون چارچوب تحلیلی، در مقابل "مفهوم زدگی" یعنی استفاده از نظریات وارده به صورت تزئینی بدون آزمون تاریخی، این دو به فقر تاریخی اندیشی دامن زدند.به نظر، تاریخ جامعه شناختی راه میانجی و گفتگویی برای عبور از این دوگانه و رسیدن به همکاری مشترک در پاسخ به پرسش های ایران معاصر است، آنچه به عنوان تاریخ مساله محور نامیده می شود که بدون همکاری بین رشته ای  نامیسر خواهد بود. پس اگر تاریخ جامعه شناختی را از نزاع های قدیمی دو رشته رها کنیم، به ما حداقل این را گوشزد می کند که برای پرورش نظریه از بطن تاریخ زیسته خود، لازم است نظریه ها را در گفتگو با اسناد و فاکت ها و زمینه تاریخی قرار دهیم. از این متظر، مورخان به پشتوانه شواهد و اسناد به نقد نظریه ها و بازخوانی مفاهیم روی می آورند و در مقابل، جامعه شناسان به بازاندیشی تعمیم ها و الگوهای تثبیت شده در پرتو یافته های مورخان علاقه مند می شوند. انگار این دو  با هم و در گفتگو با هم و در نسبت اندیشه ای و تاریخی بهتر می توانند مسائل ایران را مورد مطالعه قرار دهند و به هم بهتر می توانند  کمک کنند تا روایت های متصلب از یک سو و نظریه هایی که از سنت شرق شناسی یا تاریخ مدرن" اروپامحور" بیرون آمده، در بستری میان رشته ای، مورد بازاندیشی قرار دهند.‌🔸محدثی: سپاس استاد عزیز! ممنون و قدردان ام از نکات بسیار دقیق و ارزش‌مند و بسیار آموزنده‌ی شما! #عیسی_عبدی#تاریخ_جامعه‌شناختی@NewHasanMohaddesi