♦️مدیریت چنگیزخانی: در باره‌ی سلوک چنگیزخان مغول با بزرگان و نخبه‌گان جوامع✍️ حسن محدثی‌۱۹ مهر ۱۴۰۳د

♦️مدیریت چنگیزخانی: در باره‌ی سلوک چنگیزخان مغول با بزرگان و نخبه‌گان جوامع✍️ حسن محدثی‌۱۹ مهر ۱۴۰۳در دو ماه گذشته مشغول نگارش تنها فصل نگاشته‌نشده‌ی کتاب کورش، جنگ‌جوی جهان‌گشای چندخداپرست بودم. برای نگارش آن ده‌ها کتاب و مقاله‌ در باره‌ی تاریخ و فرهنگ مغولان جمع‌آوری و مطالعه کردم و از خواندن تاریخ مغول بارها دچار شگفتی شدم. چیزی که باز هم بر من آشکار شد، تحریف تاریخ مغولان توسّط تاریخ‌نگاران ملّی‌گرا بوده است. آن‌ها برای ما از تاریخ مغولان چیزی جز قتل و غارت و وحشی‌گری گزارش نکرده اند. در این شکی نیست که مغولان بسیار کشته اند و ویران کرده اند، امّا آن‌ها اولاً نمی‌خواستند به فلات ایران حمله کنند و عمل‌کرد نادرست سلطان محمد خوارزم‌شاه و عمال او در شهر اترار، چنگیز را به انتقام‌جویی واداشت؛ ثانیاً در هر شهری که مردم تسلیم می‌شدند و از در جنگ با مغولان در نمی‌آمدند، قتل عام و کشت و کشتار صورت نمی‌گرفت؛ مگر آن‌که بیم طغیان‌شان وجود می‌داشت، مثل شهرهایی که بیم کمک‌شان به لشکر جلال‌الدین خوارزم‌شاه می‌رفت؛ ثالثاً جنگ‌جویی و کشتار یکی از خصوصیات مغولان بود و آنان چهره‌های دیگری نیز داشتند. از جمله وجوه مهم تاریخ مغولان، نحوه‌ی مدیریت آنان و نیز قواعد رفتاری‌ي آنان بود. آنان اهالی‌ی دین و دانش و حرفه و صنعت را مورد توجه خاصّ خود قرار می‌دادند. یکی از چیزهایی که در خواندن تاریخ مغول مرا دچار شگفتی‌ی بسیار کرد، طرز رفتار چنگیزخان و اخلاف اش با نخبه‌گان جوامع بود. سلوک چنگیزخان، خان جهان‌گشا و خون‌ریز چندخداپرست مغولی را مقایسه کردم با طرز سلوکی که در تاریخ ما با نخبه‌گان جامعه شده و حیرت کردم. بد نیست در باره‌ی سلوک چنگیزخان با نخبه‌گان به نقل از منابع تاریخی‌ اندکی بپردازم.رفتار چنگیزخان با معتمدان بخارا: «بعد از آن پرسید که اُمَنا و معتمدان شما کیستند. هر کس معتمدان خود بگفتند و به اسم باسقاقی [یعنی شحنه‌گی و سرپرستی، توضیح مح.] جهت [هر یک] مُغولی و ترکی را معیّن کرد تا نگذارند لشکریان ایشان را تعرّضی رسانند» (همدانی، ۱۳۹۱: ۴۹۹؛ جامع‌التواریخ، ج ۱).رفتار چنگیزخان با صنعت‌گران خوارزم: «از بیرون نیز اوزار جنگ هایج‌تر شد و بحر حرب مایج‌تر گشت و نکباء فتنه بر زمین و زمانه انگیخته‌تر شد. محلّه بمحلّه و سرای بسرای می‌گرفتند و می‌کند و تمامت خلق را می‌کشت تا تمامت شهر مسلّم شد خلایق را بصحرا راندند. آنچ ارباب حرفت و صناعت بودند زیادت از صد هزار را جدا کردند و آنچ کودکان و زنان جوان بود برده کرد و باسیری برد و باقی مردان را بر لشکر قسمت کردند. هر یک مرد قتال را بیست و چهار نفس مقتول رسید» (جوینی، ۱۳۹۱: ۱۹۷).پیشه‌وران تنها گروهی که در حمله‌ی مغولان به نیشابور در امان ماندند و به ترکستان برده شدند: «تمامت خلق را که مانده بودند از زن و مرد بصحرا راندند و بکینة تغاجار [داماد چنگیز که در آن جنگ کشته شد؛ توضیح مح.] فرمان شده بود تا شهر را چنان خرابی کنند که در آنجا زراعت توان کرد و تا سگ و گربة آن را بقصاص زنده نگذارند و دختر چنگزخان که خاتونِ تغاجار بود با خیل خویش در شهر آمد و هر کس که باقی مانده بود تمامت را بکشتند مگر چهار صد نفر را که باسم پیشوری بیرون آوردند و بترکستان بردند و اکنون از بقایای ایشان فرزندان هستند» (همان: ۲۲۹).اهمیت بازرگانی و بازرگانان در نزد چنگیزخان: «از دیرباز مغولان به اهمیت بازرگانی برای برطرف کردن نیازمندی‌هایشان و برای فروش فرآورده‌‌های عشیره‌ای خود و نیز پوستی که از راه شکار بدست می‌آوردند، پی برده بودند. چنگیزخان برای بازرگانان شرایط مناسبی تعیین کرد و به آنان امنیت کامل برای کارشان داد، و منکو حتی به‌منظور جلوگیری از تصادم میان بازرگانان و مراقبان بازار دستور داد جواز پیشه به نام بازرگانان صادر گردد. جنگ با خوارزمشاه نیز نتیجة کوشش‌هائی که برای برقراری روابط بازرگانی به‌عمل می‌آمد، درگرفت» (اشپولر، ۱۳۸۶: ۴۲۹؛ تاریخ مغول در ایران).اهمیت صنعت‌گران و هنرمندان نزد مغولان: «آگاه هستیم که مغولان صنعت‌گران و هنرمندان را از مناطق مختلف جمع‌آوری می‌کردند، و در قراقروم نیز بسیاری از صنعت‌گران چینی ساکن بودند، که آثار آنان به مغرب زمین نیز رسیده است، به این جهت تصور می‌رود که صنعت و هنر در قلمرو مغولان از جهات مختلف تحت تأثیر قرار گرفته باشد» (همان: ۴۳۶).معافیت کارگزاران دینی از پرداخت مالیات: «در فرمان‌های چنگیزخان و قاآن [یعنی اوگدی ...] گفته می‌شود که راهبان بودایی، کشیشان مسیحی، کاهنان دائوئیست، و روحانیون مسلمان مشمول هیچ وظیفه و پرداختی نیستند» (Atwood, 2004: 242; Holiness or Sovereignty).این گوشه‌ای است از رفتار چنگیزخان با نخبه‌گان جوامع فتح شده. مقایسه کنید با رفتار حاکمان ایرانی با نخبه‌گان ایرانی در دویست سال اخیر (تاریخ گذشته پیش‌کش).#چنگیزخان#جای‌گاه_نخبه‌گان@NewHasanMohaddesi