▫️کانون توجه جهانی عمدتا بر نفت خام متمرکز بوده است، اما تولید مدرن به ‌شدت به مشتقات نفتی نیز وابست

▫️کانون توجه جهانی عمدتا بر نفت خام متمرکز بوده است، اما تولید مدرن به ‌شدت به مشتقات نفتی نیز وابستگی دارد. بر پایه برآورد آژانس بین‌المللی انرژی، صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده نفتی و گاز مایع نفتی از خلیج فارس در ماه ژوئن (خرداد)، همچنان کمتر از نیمی از سطح پیش از جنگ بوده که بخشی از این افت به آن سبب است که جنگ، قسمتی از ظرفیت پالایشی منطقه را نابود ساخته است. ▫️در میان مهم‌ترین مشتقات نفتی از منظر اقتصادی، کودهای شیمیایی جای دارند که برای بهره‌وری کشاورزی نقشی حیاتی ایفا می‌کنند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد پیش‌بینی می‌کند که بهای جهانی کود در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، رشدی ۱۵ تا ۲۰ درصدی را تجربه کند. در نتیجه، کشاورزان، به ‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد، اکنون ناچارند همزمان با افزایش قیمت کود و رشد هزینه‌های سوخت برای آبیاری و حمل‌ونقل، دست‌وپنجه نرم کنند. حتی کاهش‌های ناچیز در مصرف کود، به ‌ویژه در مناطقی که نرخ مصرف از پیش نیز در سطوح پایینی قرار داشته، می‌تواند به افت شدید عملکرد محصولات زراعی بینجامد. اما بازارهای مواد غذایی منتظر فصل برداشت نخواهند ماند؛ چراکه بنگاه‌های دارای قدرت انحصاری، معمولا پیش از آنکه کمبود فیزیکی پدیدار شود در انتظار کمبود عرضه در آینده قیمت‌ها را افزایش می‌دهند. ▫️با این همه دامنه پیامدها بسیار فراتر از حوزه کشاورزی است. بیش از ۶ هزار محصول به مشتقات سوخت‌های فسیلی و فرآورده‌های جانبی پالایشی مانند هلیوم، گوگرد، متانول، پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن وابسته‌اند که بخش عمده آن‌ها از سوی کشورهای خلیج فارس تامین می‌شود. این نهاده‌ها برای تولید پلاستیک، روان‌کننده‌ها، موم‌ها، قیر، آسفالت، منسوجات مصنوعی و تجهیزات حیاتی پزشکی نظیر دستگاه‌های تصویربرداری تشدید مغناطیسی و ضربان‌سازهای قلب، ضروری‌اند. به ‌شکل متناقضی، گذار به انرژی سبز نیز به فرآورده‌های ویژه نفتی وابسته است که در ساخت، نگهداری و بهره‌برداری از توربین‌های بادی و دیگر زیرساخت‌های انرژی تجدیدپذیر به ‌کار می‌روند. ▫️این اختلال‌ها به ‌گونه‌ای نامتناسب بر کشورهای کم‌درآمد، به ‌ویژه در آسیا و آفریقا که همچنان برای واردات و صادرات به خاورمیانه وابستگی شدیدی دارند، فشار وارد خواهد کرد. بدتر آنکه این وضعیت در شرایطی رخ می‌دهد که بسیاری از اقتصادهای نوظهور و درحال‌توسعه، هنوز در حال ترمیم خسارت‌های ناشی از همه‌گیری کووید ۱۹، جهش قیمت مواد غذایی و سوخت پس از تهاجم روسیه به اوکراین و افزایش نرخ‌های بهره‌ای هستند که بار هزینه‌های استقراض را سنگین‌تر کرده است. ▫️در چنین چشم‌اندازی، بانک جهانی برآورد می‌کند که شکاف درآمد سرانه میان اقتصادهای پیشرفته و اقتصادهای درحال‌توسعه (به‌استثنای چین و هند)، تا پس از سال ۲۰۲۸ به سطوح پیش از همه‌گیری بازنخواهد گشت. برای بسیاری از کشورهای جنوب جهانی، این روند می‌تواند به یک «دهه از دست‌رفته» بینجامد و برای کشورهایی که از پیش در تنگنای بدهی گرفتارند، هزینه اقتصادی می‌تواند فاجعه‌بار باشد. ▫️این وضعیت، پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: اقتصاد جهانی که روزبه‌روز گسیخته‌تر می‌شود، چگونه ژئوپلیتیک را بازآرایی خواهد کرد؟ دولت‌ها در سراسر جهان دریافته‌اند که نادیده‌انگاری نابرابری فزاینده در جوامع خویش، به بی‌ثباتی سیاسی دامن می‌زند. همین آموزه درباره شکاف اقتصادی رو به گسترش میان کشورها نیز صادق است. شاید بازارهای مالی فعلا بتوانند این شکاف را نادیده بگیرند، اما بقیه جهان قادر به چنین کاری نیست. در یک کلام، بازارهای مالی جهانی که امروز به مدد جهش سهام «هوش مصنوعی» جان‌گرفته‌اند، وقوع جنگ با ایران را تا حد زیادی نادیده انگاشته‌اند. با این حال، هزینه‌های اقتصادی بلندمدت این منازعه تازه در حال هویداشدن است؛ چراکه تخلیه ذخایر راهبردی نفت، آسیب‌دیدگی ظرفیت‌های پالایشی و روند فزاینده هزینه‌های سوخت و کود، بیش از پیش بر شانه اقتصادهای کم‌درآمد سنگینی می‌کند. ۱۴۰۵/۰۴/۲۴@Newsonomics