ترس و سواری مجانی؛ موانع ساختاری تحول اجتماعی در ایران🖋️ پروانه سلحشوریمقدمهدر یک دهه گذشته، ایران شاهد موج‌هایی از اعتراض اجتماعی بوده است؛ از دی ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸ تا جنبش «زن، زندگی، آزادی» در ۱۴۰۱. با وجود گستردگی و شجاعت این کنش‌ها، تحول اجتماعی پایدار رخ نداد. علل این ناکامی، تنها به سرکوب یا ضعف سازمان‌دهی محدود نمی‌شود. در این یادداشت، با تکیه بر نظریه‌های روان‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی سیاسی، به دو مانع درونی تحول در ایران می‌پردازیم: ترس نهادینه‌شده و پدیده سواری مجانی.۱. ترس: سازوکار روانی-سیاسی نهادینه‌شدهبر پایه نظریه یادگیری اجتماعی بندورا (1977)، مشاهده عواقب اعمال دیگران، ترس را به‌صورت درونی منتقل می‌کند. در ایران، سرکوب خونین آبان ۱۳۹۸ به حافظه جمعی راه یافت و رفتارهای احتیاطی را تقویت کرد. طبق نظریه اضطراب و تصمیم‌گیری سیاسی (Marcus et al., 2000)، ترس سامانه شناختی را به سمت اجتناب از ریسک سوق می‌دهد. در خیزش مهسا، بسیاری با وجود همدلی، مشارکت علنی نکردند. نظریه‌هایی چون «سرکوب و بسیج» تیلی (1978) و تحلیل احساسات جمعی (Goodwin & Jasper, 2004) نیز نشان می‌دهند که ترس، ابزار کنترل اجتماعی و تضعیف کنش جمعی است. حکومت با ابزارهایی چون تهدید، اخراج، اعدام نمایشی و فشار اقتصادی، ترس را به ساختاری پایدار تبدیل کرده است. در شهرهای کوچک، نظارت محلی و هزینه‌های بالا، مشارکت را محدود کرده، اما در مناطقی با پیوندهای تاریخی تا حدی ترس را خنثی کرده‌اند.۲. سواری مجانی: بحران همبستگی و مشارکتدر نظریه انتخاب عقلانی، افراد در شرایط پرهزینه، کنش جمعی را به دیگران واگذار می‌کنند (Rational Choice Theory). معمای زندانی و غیاب اعتماد، افراد را به نفع شخصی و انفعال سوق می‌دهد. منسور اولسون (1965) نیز در «منطق عمل جمعی» می‌گوید که بدون ساختارهای مشوق و سازمان‌دهی، اقدام جمعی شکل نمی‌گیرد. در اعتراضات ۹۶ و ۹۸، اقشار فرودست در خیابان بودند اما طبقه متوسط و مرفه غالباً ناظر ماندند. نظریه بسیج منابع (McCarthy & Zald, 1977) بر اهمیت رهبری و شبکه‌های حمایتی تأکید دارد. این شکاف نشانه بحران سرمایه اجتماعی است؛ همان‌گونه که پاتنام (2000) آن را کاهش اعتماد و همکاری در جامعه می‌داند.۳. چرخه معیوب ترس و سواری مجانیترس و سواری مجانی به‌صورت متقابل همدیگر را بازتولید می‌کنند. ترس افراد را به انفعال سوق می‌دهد و انفعال دیگران، ترس را تقویت می‌کند. نظریه شناخت اجتماعی در روان‌شناسی و نظریه ساختار فرصت سیاسی در جامعه‌شناسی، توضیح می‌دهند که در غیاب رسانه‌های آزاد و نهادهای مستقل، کنش ریسک‌پذیر جای خود را به ملاحظات فردی می‌دهد. در آبان ۹۸، قطع اینترنت و سرکوب، طبقات اثرگذار را از مشارکت بازداشت و قدرت سرکوب را تقویت کرد.۴. راهکارها: برای گسستن چرخه ترس و انفعال۱. کنش‌های نمادین کم‌هزینه: نظریه «کار احساسی» (Emotion Work) می‌گوید که فعالیت‌هایی مانند گفت‌وگو، آگاهی‌بخشی و همدلی در مقیاس خرد، می‌تواند دیوار ترس را فرسایش دهد.۲. بازسازی سرمایه اجتماعی: طبق پاتنام، ایجاد شبکه‌های اعتمادمحور و فضاهای گفت‌وگوی امن، زمینه‌ساز کنش جمعی است.۳. بازتعریف پیروزی: نظریه چارچوب‌بندی (Framing Theory) می‌گوید که پیروزی تنها در سقوط نظام نیست؛ بلکه تغییر روایت، ساخت هویت جمعی و تحمیل هزینه‌های اخلاقی نیز دستاوردند.۴. سازمان‌دهی غیرمتمرکز: الگوهای مقاومت پراکنده و محلی، با کاهش ریسک فردی و توزیع مسئولیت، مشارکت را تسهیل کرده و مانع از سواری مجانی می‌شوند.نتیجه‌گیریترس و سواری مجانی، در دل ساختارهای سرکوب و فقدان نهادهای مستقل، به موانع کلیدی برای تحول اجتماعی در ایران بدل شده‌اند. آن‌ها همبستگی و اعتماد را فرسوده و کنش جمعی را پرهزینه ساخته‌اند. بااین‌حال، تجربه جنبش «زن، زندگی، آزادی» نشان داد که حتی در تاریک‌ترین شرایط نیز می‌توان با شبکه‌سازی، بازتعریف پیروزی و الگوهای غیرمتمرکز، افق تحول را گشود.@ParvanehSalahshouri