ایران امروز، هفتاد سال پس از کودتای ۲۸ مرداد✍️ پروانه سلحشوری۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران است؛ از نظر نگارنده، نه صرفاً به‌عنوان یک کودتا، بلکه به‌مثابه نشانه‌ای از جامعه‌ای که در آن شکاف‌های عمیق میان دموکراسی‌خواهی و اقتدارگرایی، ضعف نهادهای مدنی، و غلبه هیجانات توده‌ای به نقطه انفجار رسید. در آن روز، دخالت خارجی با بهره‌برداری از شرایط شکننده داخلی، مسیر تاریخ ایران را تغییر داد. اما امروز، بیش از هفت دهه بعد، ایران همچنان درگیر همان کشمکش‌های بنیادین است؛ با این تفاوت که این تراژدی در قالبی دیجیتال و با پیچیدگی‌های مدرن بازتولید شده است.در این یادداشت به شباهت‌ها و تفاوت‌هایی که در طی هفتاد سال در بستر اجتماعی ـ سیاسی ایران رخ داده است اشاره می‌شود. هرچند این یادداشت قادر بر آن نیست ابعاد مختلف را به‌طور کامل بررسی کند، اما شاید بتواند این بررسی تطبیقی تا حدی کمک‌کننده باشد.در سال ۱۳۳۲، تقابل میان ملی‌گرایان، چپ‌گرایان و سلطنت‌طلبان، همراه با ضعف نهادهای مدنی و غلبه هیجانات توده‌ای، زمینه‌ساز کودتایی شد که دولت مصدق را سرنگون کرد. امروز، این شکاف‌ها در قالب دوقطبی‌های جدیدی بازنمایی شده‌اند: اصلاح‌طلبی در برابر اقتدارگرایی، مطالبات مدنی در برابر سرکوب، و آرمان‌های دموکراتیک در برابر ساختارهای متصلب قدرت؛ چندگانه‌هایی چون سلطنت‌طلب، مجاهدین، اصلاح‌طلب، اصول‌گرا و تحول‌خواه. اگر در آن زمان، مطبوعات نوپا و احزاب ضعیف نتوانستند در برابر امواج هیجانی و دخالت خارجی مقاومت کنند، امروز نهادهای مدنی تقریباً قدرت کنش‌گری را از دست داده‌اند. تشکل‌های سازمان‌یافته مقبولیت مردمی سابق را از دست داده‌اند و عده‌ای که صدای بلندی دارند سکاندار جامعه‌ای شده‌اند که بیش از پیش به سمت واکنش‌های احساسی و فاقد سازمان‌دهی سوق یافته است.هیجانات توده‌ای، که در ۱۳۳۲ از طریق تجمعات خیابانی و تبلیغات رادیویی هدایت می‌شد، اکنون در شبکه‌های اجتماعی جریان دارد. این پلتفرم‌ها، با وجود پتانسیل بی‌نظیرشان برای بسیج مدنی، به همان اندازه بستری برای پروپاگاندا، شایعه‌پراکنی و دست‌کاری افکار عمومی فراهم کرده‌اند. دخالت خارجی نیز دیگر در قالب عملیات‌های آشکار مانند «آژاکس» نیست، بلکه در شکل جنگ روایت‌ها، کمپین‌های رسانه‌ای هدفمند، و فعالیت لشکرهای دیجیتال در پلتفرم‌هایی مانند توییتر (ایکس) بروز یافته است. این تحولات نشان می‌دهد که اگرچه ابزارها و زمینه‌ها تغییر کرده‌اند، جوهره تراژدی ۲۸ مرداد همچنان پابرجاست.ایران امروز با چالش‌هایی مواجه است که در ۱۳۳۲ غیرقابل تصور بودند. نخست، بسترهای نهادسازی به‌طور سیستماتیک تضعیف شده‌اند. فیلترینگ گسترده اینترنت، محدودیت‌های شدید بر فعالیت‌های مدنی، و سرکوب فعالان اجتماعی، امکان شکل‌گیری نهادهای مستقل را به حداقل رسانده است. دوم، سرعت تحولات در فضای دیجیتال، که با انتشار لحظه‌ای اطلاعات و واکنش‌های آنی همراه است، پویایی‌های اجتماعی و سیاسی را به‌شدت تسریع کرده است. این سرعت، اگرچه می‌تواند مطالبات را به‌سرعت فراگیر کند، اما اغلب به واکنش‌های هیجانی و ناپایدار منجر می‌شود.سوم، بحران‌های مدرن مانند تحریم‌های اقتصادی، مهاجرت گسترده نخبگان، و مسائل زیست‌محیطی (مانند کم‌آبی و آلودگی هوا، قطعی‌های چندساعته برق، اختلال در زیست روزمره و گرانی روزافزون)، لایه‌های جدیدی به این چرخه افزوده‌اند. برای مثال، گزارش‌ها نشان می‌دهد که نرخ مهاجرت نخبگان از ایران در دهه گذشته به‌طور چشمگیری افزایش یافته است، که این خود به کاهش سرمایه انسانی و تضعیف توان جامعه برای بازسازی مدنی منجر شده است. همچنین، بحران‌های زیست‌محیطی و سایر عواملی که بدان اشاره شد به عاملی برای نارضایتی اجتماعی تبدیل شده‌اند که می‌توانند به تشدید هیجانات توده‌ای و بی‌ثباتی کمک کنند.شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه پلتفرم‌هایی مانند ایکس، تلگرام و اینستاگرام، به کانون اصلی گفت‌وگوهای اجتماعی و سیاسی در ایران امروز تبدیل شده‌اند. این فضا، از یک‌سو، امکان سازمان‌دهی سریع و فراگیر مطالبات مدنی را فراهم کرده است؛ نمونه‌اش جنبش‌هایی مانند اعتراضات ۱۴۰۱ که از طریق شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت گسترش یافتند. از سوی دیگر، همین پلتفرم‌ها به دلیل فقدان سواد رسانه‌ای کافی در میان برخی کاربران و حضور لشکرهای سایبری از سوی گروه‌های مختلف، به بستری برای انتشار اطلاعات نادرست، پروپاگاندا و قطبی‌سازی تبدیل شده‌اند. برای مثال، بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد که کمپین‌های هدفمند در شبکه‌های اجتماعی، چه از سوی بازیگران داخلی و چه خارجی، توانسته‌اند روایت‌های خاصی را در افکار عمومی تقویت کنند.متن‌کامل اینجا