آتروفی سیستم سیاسی ایران؛ از یکه سالاری تا تنهایی استراتژیک: از آتروفی مغزی تا تحلیل‌رفتگی نهادی🖍️ پروانه سلحشوریدر پزشکی، «آتروفی مغزی» به معنای تحلیل رفتن بافت مغز و کاهش توان شناختی و واکنش است. در سیاست، این مفهوم به فرسایش فکری و نهادی شباهت دارد: جایی که سیستم حکمرانی توان درک واقعیت‌های پیرامون و تولید راهکارهای عملی را از دست می‌دهد.در ایران امروز، این فرسایش نه حادثه‌ای گذرا بلکه محصول چند دهه اداره کشور بر مبنای اقتدار فردی است. تمرکز قدرت در یک نقطه، حذف رقابت و نظارت، و انسداد گردش نخبگان، بدنه سیاسی کشور را در چرخه‌ای بسته گرفتار کرده است؛ چرخه‌ای که در آن ظرفیت تصمیم‌گیری، خلاقیت و توانایی انطباق به‌تدریج تحلیل رفته است. در این نوشتار به بررسی آتروفی نظام سیاسی در ایران پرداخته می‌شود. در این تحلیل صرفا به پیرسالاری و آتروفی ناشی از آن پرداخته شده است. بررسی جامع عوامل خارجی، مانند تحریم‌ها و رقابت عدم توجه به عوامل غیرسیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نقش نهادهای نظامی که پدیده‌های تاثیرگذاری هستند در مجال دیگری پرداخته خواهد شد. ۱. ظرفیت تصمیم‌گیری و کارآمدی؛ وقتی اقتدار فردی جایگزین حکمرانی می‌شوددر یک دهه گذشته، بسیاری از بحران‌های ایران، از کمبود آب و برق گرفته تا تورم بالای ۴۰ درصد و تحولات ژئوپلیتیکی، با تأخیر و از موضع تدافعی پاسخ داده شده‌اند. سیاست‌گذاری واکنشی جایگزین برنامه‌ریزی استراتژیک شده است.در حالا آتروفیک پاسخ ها با تاخیر داده می شود. توانایی پاسخ مطلوب وجود ندارد و در عوض پاسخ‌ها تدافعی و بدبینانه به همراه شک مزمن است. تمرکز قدرت در رأس باعث شده حلقه تصمیم‌گیران محدود و بسته باشد، در حالی‌که داده‌های کارشناسی و بازخورد اجتماعی یا به حاشیه رانده می‌شود یا اصلاً وارد فرآیند تصمیم‌سازی نمی‌گردد. در سیستم افراد مورد وثوق همان‌ها هستند که جوان‌های پنجاه سال پیش هستند. سیستم نتوانسته جایگزین مناسبی در خلقه وفاداران خود پیدا کند. تصور کنید کامپیوتری را که با پردازشگر ام اس داس بخواهد هنوز کار کند. این همان وضعیتی است که در واکنش به تحولات مهم منطقه‌ای، به‌جای ارائه طرح عملی، شاهد تولید بیانیه‌های شعاری یا اظهارنظرهای نمایشی هستیم. ۲. بحران مشروعیت، بی‌اعتمادی به جامعه و پیرسالاری سیاسیمیانگین سنی مقامات عالی ایران از میانگین جهانی بسیار بالاتر است؛ برای مثال، در مجلس خبرگان ۱۴۰۳، ۷۰ درصد اعضا بالای ۷۰ سال سن دارند. پیرسالاری سیاسی نه صرفاً ناشی از کمبود نیروهای جوان، بلکه نتیجه بی‌اعتمادی ساختار قدرت به جامعه است.تجربه محمود احمدی‌نژاد، که در ابتدا محصول همین نظام بسته بود اما بعدها به چالش‌گری غیرقابل پیش‌بینی بدل شد، ترس از «غیرقابل‌کنترل شدن» نیروهای جدید را تشدید کرد. از آن زمان، ورود چهره‌های تازه به حلقه قدرت بیش از پیش محدود شد و وفاداری جایگزین توان مدیریتی گردید. این بی اعتمادی نظام حتی به وفاداران خود باعث شده که این حلقه چنان محدود بماند که نه تنها از نظر مغزی بلکه از نظر جسمی نیز توان حرکتی این وفاداران بشدت محدود شده است. ۳. نقش نهادهای انتخابی و نظارتی در تثبیت آتروفیشورای نگهبان با استفاده از نظارت استصوابی، مسیر ورود نیروهای متنوع به مجلس و خبرگان را عملاً مسدود کرده است. در انتخابات مجلس ۱۳۹۸، از ۱۴ هزار ثبت‌نام‌کننده، بیش از ۷ هزار نفر رد صلاحیت شدند که بسیاری از آن‌ها چهره‌های شناخته‌شده اصلاح‌طلب یا مستقل بودند. مجلس شورای اسلامی، با ترکیب حاصل از این فیلتر، اغلب به نهادی تأییدکننده تصمیمات بالادست بدل شده و مجلس خبرگان نیز، با ساختاری مشابه، از ایفای نقش واقعی در نوسازی رأس قدرت بازمانده است. این انسداد، چرخش نخبگان را تقریباً ناممکن کرده و آتروفی سیستم را تشدید کرده است.۴. کریدور زنگزور و نشانه‌های تنهایی استراتژیکتحولات ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ در قفقاز جنوبی، یک هشدار جدی برای جایگاه منطقه‌ای ایران بود. توافق صلح میان آذربایجان و ارمنستان با میانجی‌گری آمریکا، بازگشایی کریدور زنگزور، واگذاری توسعه آن به آمریکا برای ۹۹ سال، فعال‌سازی مسیر باکو – نخجوان – ایروان و حذف ایران از مسیرهای اصلی ترانزیت را رقم زد. با این حال، واکنش‌های برخی تریبون‌داران حاکمیتی و مشاوران بیش از آنکه رنگ برنامه عملی داشته باشد، جلوه‌ای از بلوف‌زنی سیاسی بود. ولایتی با توصیف این مسیر به «گورستان مزدوران ترامپ»، شریعتمداری با برجسته‌کردن سناریوهای توطئه و تاکید مکرر بر بستن تنگه هرمز در کیهان، و محمد جواد لاریجانی با شوخی تهدیدآمیز درباره «ریزرپرنده‌ای که ناف ترامپ را هدف می‌گیرد»، همگی در یک چارچوب مشترک سخن گفتند: گفتار پرهیاهو و نمادین به جای دیپلماسی فعال و طراحی راهبردهای عملی. این الگوی گفتاری، نشانه‌ای روشن از آتروفی شناختی و ناتوانی ساختار در عبور از واکنش تبلیغاتی به سمت کنش استراتژیک است.👇