آدورنو و ویتگنشتاین در مرکزمیشائیل هانکه؛ سکوتی که این‌بار در عرصه فيلم‌سازی‌ش رخ دادمیشائیل هانکه، فیلمساز اتریشی و یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های سینمای اروپا، در هشتادوپنج‌سالگی از فیلمسازی کناره گرفته است. مارکوس شلاینتسر، فیلمساز و دوست نزدیک او، این خبر را روزهای اخیر تأیید کرد و گفت هانکه ده فیلم ساخت، درست مثل برسون، بت همیشگی‌اش، و اکنون با آرامش زندگی می‌کند. آخرین فیلم بلند او، «پایان خوش»، به سال ۲۰۱۷ بازمی‌گردد و از آن پس نامی از پروژه‌ای تازه در میان نبود.کارنامه‌ی هانکه از «قاره‌ی هفتم» آغاز شد و با «بازی‌های شادی‌آور»، «معلم پیانو»، «پنهان»، «روبان سفید» و «عشق» ادامه یافت. «روبان سفید» و «عشق» هر دو نخل طلای کن را برایش به ارمغان آوردند و «عشق» جایزه‌ی اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان را هم گرفت. اما آنچه این کارنامه را از بسیاری همتایانش متمایز می‌کند، ریشه‌ای فلسفی است که کمتر فیلمساز دیگری آن را این‌قدر آشکار به زبان آورده.هانکه در دانشگاه وین فلسفه و روان‌شناسی خواند و بارها گفته است آدورنو و ویتگنشتاین بیش از هر نویسنده‌ی دیگری بر نگاهش به جهان اثر گذاشتند. آنچه از ویتگنشتاین او را جذب کرد، به گفته‌ی خودش، بعد عرفانی اندیشه‌ی او بود، همان بخشی از رساله‌ی منطقی-فلسفی که اخلاق و اراده و امر متعالی را بیرون از مرز گزاره‌های قابل‌بیان می‌داند و در نهایت به سکوت می‌رسد. همان‌جا که ویتگنشتاین می‌نویسد آنچه را نمی‌توان گفت، باید در سکوت گذاشت.این منطق را می‌شود در سرتاسر سینمای هانکه ردیابی کرد. خشونت در فیلم‌های او تقریباً هرگز به‌طور مستقیم دیده نمی‌شود، توضیحی برای رفتار آدم‌ها داده نمی‌شود، و پایان‌بندی‌ها اغلب چیزی را ناگفته باقی می‌گذارند. در «پنهان»، تماشاگر تا آخرین قاب هم به پاسخ روشنی نمی‌رسد. در «بازی‌های شادی‌آور»، لحظه‌ی خشونت از قاب بیرون می‌ماند. این حذف‌ها تصادفی نیستند، آن‌ها همان ژستی‌اند که ویتگنشتاین در پایان رساله توصیه می‌کند، نردبانی که باید پس از بالارفتن از آن، دورش انداخت.شاید به همین دلیل، کناره‌گیری هانکه هم بی‌سروصدا و بدون بیانیه اتفاق افتاد. او فیلمی نساخت که در آن از پایان کار حرف بزند، مصاحبه‌ای نداد، جشنی برگزار نکرد. تنها یک دوست نزدیک، سال‌ها بعد، در گفت‌وگویی کوتاه، خبر را به دنیا رساند. برای فیلمسازی که کارش را وقف نشان‌ندادن، نگفتن، و باقی‌گذاشتن جای خالی برای تماشاگر کرده بود، این شاید تنها راه ممکن برای پایان دادن به کار بود، نه با گزاره‌ای تازه، که با سکوت.@PhilSciAUT