وقتی تکامل میان‌بُر پیدا می‌کنداگر از بیشتر مردم بپرسیم تکامل چگونه رخ می‌دهد، احتمالاً تصویری کمابی

وقتی تکامل میان‌بُر پیدا می‌کنداگر از بیشتر مردم بپرسیم تکامل چگونه رخ می‌دهد، احتمالاً تصویری کمابیش مشابه ارائه خواهند کرد. جهش کوچکی رخ می‌دهد.اگر مفید باشد باقی می‌ماند. سپس جهش کوچک دیگری رخ می‌دهد و همین روند طی هزاران یا میلیون‌ها نسل ادامه پیدا می‌کند. در این تصویر، تکامل شبیه ساختن یک ساختمان با آجرهایی منفرد است؛ آجری روی آجر دیگر.مطالعه جدید دانشگاه‌های کمبریج و آنتورپ داستان متفاوتی روایت می‌کند. داستان از دریاچه مالاوی در شرق آفریقا آغاز می‌شود. در این دریاچه بیش از ۸۰۰ گونه مختلف از ماهی‌های سیکلید زندگی می‌کنند. همه آن‌ها از یک نیای مشترک پدید آمده‌اند. اما در زمانی بسیار کوتاه‌تر از آنچه برای جدایی انسان و شامپانزه لازم بوده، به صدها گونه مختلف تبدیل شده‌اند. برخی شکارچی‌اند. برخی جلبک می‌خورند. برخی از مواد موجود در گل‌ولای تغذیه می‌کنند. برخی در اعماق تاریک زندگی می‌کنند. و همه این تنوع در یک دریاچه واحد شکل گرفته است. پرسش زیست‌شناسان این بود: چگونه چنین انفجار تکاملی سریعی ممکن شده است؟ برای پاسخ به این سؤال، ژنوم بیش از ۱۳۰۰ ماهی را بررسی کردند وبه کشف مهمی رسیدند. در برخی گونه‌ها، بخش‌های بزرگی از دی.ان.ای  روی چند کروموزوم وارونه شده بود؛ پدیده‌ای که «وارونگی کروموزومی» نامیده می‌شود.در حالت عادی، هنگام تولیدمثل، دی.ان.ایِ والدین با یکدیگر ترکیب می‌شود و ژن‌ها مدام از نو مرتب می‌شوند. اما در این بخش‌های وارونه، چنین اختلاط ژنی تا حد زیادی متوقف می‌شود. در نتیجه مجموعه‌ای از ژن‌های مفید کنار یکدیگر باقی می‌مانند و به صورت یک بسته کامل به نسل بعد منتقل می‌شوند. پژوهشگران این مجموعه‌ها را ابرژن می‌نامند.یکی از نویسندگان مقاله تشبیه جالبی به کار می‌برد: گویی به جای آنکه ابزارهای مفید در جعبه ابزار پراکنده باشند، همه ابزارهای مهم به هم چسبیده‌اند و همیشه با هم منتقل می‌شوند. در نتیجه وقتی یک مجموعه ژنتیکی موفق شکل می‌گیرد، طبیعت مجبور نیست هر بار آن را از ابتدا بازسازی کند و کل بسته حفظ می‌شود و همین امر می‌تواند سرعت سازگاری و گونه‌زایی را به شدت افزایش دهد.در ماهی‌های اعماق دریاچه، این ابرژن‌ها ویژگی‌هایی مرتبط با بینایی، شنوایی، رفتار و سازگاری با فشار و نور کم را کنار هم حفظ کرده‌اند. به بیان دیگر، تکامل گاهی فقط ژن‌های منفرد را انتخاب نمی‌کند بلکه بسته‌های کامل از راه‌حل‌های موفق را حفظ می‌کند.بار دیگر همانند دو پست قبلی به اهمیت این یافته به تبیین‌های تکاملی در علوم انسانی نگاهی کنیم.دعوت به بازنگری در تبیین‌های تکاملی در علوم انسانی و اجتماعیبخش بزرگی از تبیین‌های تکاملی در اندیشه‌ی اجتماعی، از اقتصاد تا نظریه‌ی نهادها، بر نوعی تدریجی‌گرایی استوار است و فرض می‌شود تغییرات بزرگ الزاماً نتیجه انباشت طولانی تغییرات کوچک‌اند.این پژوهش گواهی می‌دهد که گاهی ساختارها می‌توانند تغییرات را شتاب دهند. وقتی اجزای سازگار در کنار هم تثبیت شوند، امکان جهش‌های بزرگ‌تر فراهم می‌شود. برای تبین‌های تکاملی در علوم اجتماعی این پرسش مطرح می‌شود که آیا نهادها، سنت‌ها، فناوری‌ها و فرهنگ‌ها نیز دارای چیزی شبیه «ابرژن» هستند؟ یعنی آیا برخی مجموعه‌های ایده، هنجار و نهاد می‌توانند به صورت بسته‌های پایدار منتقل شوند و ظرفیت تحول سریع را ایجاد کنند؟در بسیاری از نظریه‌های اجتماعی، واحد اصلی تحلیل فرد است. اما ابرژن‌ها یادآوری می‌کنند که گاهی مهم‌ترین واحد تکاملی، جزء منفرد نیست؛ بلکه آرایش میان اجزاست. برخی ژن‌های منفرد به تنهایی اهمیت چندانی ندارد و شبکه‌ای از ژن‌هاست که با یکدیگر کار می‌کنند. شاید فرهنگ‌ها، سازمان‌ها و جوامع را نتوان صرفاً از رفتار افراد فهمید. گاهی آنچه واقعاً عمل می‌کند، الگوهای ارتباطی میان اجزاست.بسیاری از روایت‌های تکاملی در اقتصاد بر غربال تدریجی گزینه‌ها تأکید می‌کنند. اما این پژوهش نیز هم‌راستا با پژوهش قبلی نشان می‌دهد که ساختارهای درونی نیز اهمیت دارند. همه نوآوری‌ها شانس برابری برای بقا ندارند و برخی از آن‌ها درون شبکه‌هایی قرار می‌گیرند که از آن‌ها محافظت می‌کند. برای اقتصاد و نظریه‌ی نهادها، این بدان معناست که موفقیت گاهی محصول وجود ساختارهایی است که مجموعه‌ای از قابلیت‌های مکمل را کنار هم نگه می‌دارند.جالب‌ترین پیام مقاله برای فلسفه‌ی زندگی و آموزش‌ست. بسیاری از نظریه‌های رشد فردی بر افزودن مداوم دانش‌ها و مهارت‌ها تأکید می‌کنند. اما ابرژن‌ استعاره دیگری پیشنهاد می‌کند: شکوفایی فقط به معنای کسب ویژگی‌های جدید و دانش جدید نیست بلکه به معنای شکل‌دادن آرایش‌های پایدار از ویژگی‌های مکمل است و آموزش و پرورش باید بر این کلیت منسجم تمرکز کند.انسان شکوفا الزاماً کسی نیست که بیشترین دانسته‌ها را دارد بلکه کسی‌ست که بهترین ترکیب از ویژگی‌ها را در خود تحقق بخشد.هادی صمدی@evophilosophy