پس از توافق؛مرز واقعیت و توهم خوشبینانه کجاست؟آیا اقتصاد ایران پس از توافق وارد مسیر رشد شده یا تنها قبل از برخورد با چالش اساسی داخلی، فرصتی دوباره برای تنفس و اصلاح یافته است؟مرتضی درخشان؛ پژوهشگر پویش فکری توسعه@pooyeshfekri🔸 اگر توافق اخیر را صرفاً به‌عنوان رفع یک تنش خارجی ببینیم، احتمالاً اهمیت آن را دست‌کم گرفته‌ایم؛ و اگر آن را آغاز خودکار رونق اقتصادی بدانیم، احتمالاً بیش از حد خوش‌بین هستیم. مرز واقعیت و توهم کجاست؟ توافق می‌تواند برخی محدودیت‌های بیرونی اقتصاد ایران را کاهش دهد؛ اما سؤال اصلی این نیست که چه مقدار فشار کم شده، بلکه این است که آیا مسیر اقتصاد تغییر کرده است یا نه.🔸 قطعا توافق می‌تواند اثرات واقعی و ملموسی بر اقتصاد ایران داشته باشد و نباید این آثار را دست‌کم گرفت. باز شدن مسیرهای تجاری و دریایی به معنای آن است که بخشی از مواد اولیه، قطعات، کالاهای واسطه‌ای و تجهیزات دوباره امکان ورود پیدا می‌کنند؛ کارخانه‌هایی که در معرض توقف قرار گرفته بودند می‌توانند به فعالیت ادامه دهند؛ بخشی از زنجیره تولید احیا شود و از شکل‌گیری موج جدید بیکاری جلوگیری شود.🔸 هم‌زمان، کاهش محدودیت صادرات و افزایش دسترسی به درآمدهای ارزی و فروش نفت می‌تواند فشار بازار ارز را کاهش دهد، امکان تأمین واردات را بیشتر کند و بخشی از فشار بر بودجه دولت را کم کند. کاهش نااطمینانی نیز معمولاً خود را در کاهش رفتارهای احتیاطی، توقف سرمایه‌گریزی و بازگشت تدریجی فعالیت اقتصادی نشان می‌دهد. بنابراین توافق، قطعا بی‌اثر نیست.🔸 اما سؤال مهم‌ این است: آیا این توافق، اقتصاد را وارد مسیر رشد می‌کند یا فقط سرعت عمیق‌تر شدن بحران‌ها را تنها برای یک دوره کوتاه کم می‌کند؟🔸 اقتصاد ایران دهه‌ها پیش از دوره جنگ با آمریکا نیز با مجموعه‌ای از ناترازی‌های انباشته مواجه بود؛ ناترازی‌هایی که طی این سال‌ها در بودجه دولت، نظام بانکی، انرژی، تجارت خارجی، سرمایه‌گذاری، بازار کار و رابطه دولت و بخش خصوصی شکل گرفته‌اند. تنش خارجی این روند را تشدید کرد؛ اما آن را ایجاد نکرد. به همین دلیل شاید توافق را نباید «نقطه پایان بحران»، بلکه «آغاز زمان تصمیم‌گیری‌های سخت» دانست.🔸 اکنون اقتصاد ایران احتمالاً فرصت تنفس بیشتری پیدا می‌کند. کاهش ریسک تجارت، کاهش هزینه مبادله، آرام‌تر شدن بازار ارز، کاهش بخشی از انتظارات تورمی و بازگشت نسبی فعالیت اقتصادی. اما این‌ها بیشتر شبیه آزاد شدن ترمز هستند، نه روشن شدن موتور رشد.🔸 اگر اقتصاد ایران را به قطاری تشبیه کنیم که سال‌ها به دلیل ناترازی‌های داخلی از مسیر اصلی فاصله گرفته، توافق شاید سرعت حرکت به سمت بحران را کاهش دهد؛ اما هنوز ریل را عوض نکرده است. به علاوه سوال پیش رو این است که با خسارت‌های دوره جنگ و آسیب‌های اقتصادی تعمیق شده و تورم سه رقمی چه خواهیم کرد؟🔸 در مجموع سوالات بسیار عمده ای پیش روی ماست و نباید زمان را برای پاسخ به این سوالات از دست داد و با خوش‌بینی منتظر تاثیر مثبت توافق بر اقتصاد و رشد باشیم. بلکه باید هر چه زودتر این سوالات را از خود و جامعه بپرسیم و پاسخ آنها را به یک دغدغه و مطالبه عمومی تبدیل کنیم. 🔸 سؤال اصلی اینجاست:- توافق چه تاثیرات واقعی بر اقتصاد و روابط بین الملل ایران خواهد گذاشت و چه متغیرهایی هیچ تغییری نخواهند کرد و به مسیر قبلی ادامه می‌دهند؟- آیا کشور از این فرصت و پنجره تنفسی ایجاد شده، برای اصلاح مسیر‌های گذشته استفاده خواهد کرد؟ این اصلاحات از کجا باید شروع شود؟- آیا اندازه و نقش دولت بازتعریف می‌شود تا منابع بیشتری به سمت تولید و سرمایه‌گذاری برود؟- آیا فضای مقرراتی که سال‌ها هزینه فعالیت بخش خصوصی را بالا برده و انگیزه تولید را کاهش داده، اصلاح خواهد شد؟- مسیر جذب سرمایه‌گذاری خارجی چیست و ایران چگونه می‌تواند برای سرمایه‌گذاری جذاب باشد؟- آیا کاهش فشار بیرونی به بازسازی اعتماد اجتماعی و کاهش شکاف‌های داخلی کمک می‌کند یا صرفاً ضرورت اصلاح را به تعویق می‌اندازد؟ حاکمیت با جامعه دو قطبی شده چه خواهد کرد؟🔸 بزرگ‌ترین خطا این است که کاهش محدودیت را با حل مسئله اشتباه بگیریم. توافق می‌تواند فرصت ایجاد کند؛ اما اینکه این فرصت به رشد اقتصادی تبدیل شود یا به دوره‌ای دیگر از تعویق اصلاحات، هنوز به تصمیم‌های بسیار سخت بستگی دارد که در داخل گرفته خواهند شد و شاید مهم‌ترین سؤال این باشد:آیا ایران پس از جنگ و توافق، آماده تصمیم‌هایی هست که سال‌ها به تعویق افتاده‌اند؟@pooyeshfekri