انقلاب و گذار دموکراتیک: چرا انقلاب‌ها به‌تنهایی دموکراسی‌ساز نیستند؟داود نجفی؛ پژوهشگر پویش فکری تو

انقلاب و گذار دموکراتیک: چرا انقلاب‌ها به‌تنهایی دموکراسی‌ساز نیستند؟داود نجفی؛ پژوهشگر پویش فکری توسعه@pooyeshfekri🔹 یکی از مناقشه‌های مهم در ادبیات گذار دموکراتیک، مسئله رابطه میان شیوه‌های گسست از رژیم اقتدارگرا و پیامدهای سیاسی آن است. در نگاه نخست، ممکن است تصور شود که انقلاب‌ها، به دلیل ماهیت ریشه‌ای، توده‌ای و ضداقتدارگرایانه خود، باید بیش از اصلاحات تدریجی ظرفیت ایجاد دموکراسی داشته باشند. 🔹 انقلاب‌ها معمولاً با فروپاشی نظم سیاسی موجود، بسیج گسترده اجتماعی، زیر سؤال بردن مشروعیت نخبگان حاکم و طرح مطالبات آزادی‌خواهانه همراه‌اند؛ بنابراین، از نظر شهودی انتظار می‌رود که چنین فرآیندی زمینه مساعدتری برای استقرار یک نظام دموکراتیک فراهم کند. با این حال، بخش مهمی از ادبیات تطبیقی گذار دموکراتیک نشان می‌دهد که این تصور با تجربه تاریخی هم‌خوانی ندارد. انقلاب‌ها اغلب توانایی تخریب نظم اقتدارگرا را دارند، اما لزوماً توانایی ایجاد و تثبیت نظم دموکراتیک را ندارند. 🔹 مسئله اصلی در اینجا تفاوت میان فروپاشی اقتدارگرایی و ساختن دموکراسی است. پایان یک رژیم غیردموکراتیک به‌خودی‌خود به معنای آغاز یک نظم دموکراتیک نیست. گذار دموکراتیک صرفاً جایگزینی یک حکومت با حکومت دیگر نیست، بلکه فرآیندی پیچیده از ایجاد نهادها، قواعد، محدودیت‌های قدرت، سازوکارهای حل منازعه و فرهنگ سیاسی سازگار با رقابت دموکراتیک است. انقلاب‌ها معمولاً در مرحله نخست، یعنی تخریب یا تضعیف نظم پیشین، موفق‌اند؛ اما مرحله دوم، یعنی ایجاد یک نظم نهادمند و پایدار، نیازمند فرآیندهای تدریجی‌تر و پیچیده‌تری است. 🔹 از این منظر، استدلال اصلی آن است که انقلاب‌ها نه ذاتاً ضددموکراتیک‌اند و نه به‌طور خودکار دموکراسی‌ساز؛ بلکه مشکل اصلی در منطق سیاسی انقلاب نهفته است. انقلاب‌ها اغلب با شرایطی همراه‌اند که برای تثبیت دموکراسی چالش‌برانگیز است: فروپاشی نهادهای موجود، خلأ قدرت، رقابت شدید میان نیروهای انقلابی، رادیکالیزه شدن مطالبات، بی‌اعتمادی میان گروه‌های سیاسی و تمایل نیروهای پیروز به انحصار قدرت. در چنین شرایطی، همان بسیج انقلابی که رژیم اقتدارگرا را سرنگون کرده است، می‌تواند به مانعی برای شکل‌گیری سازش سیاسی و پذیرش قواعد رقابت دموکراتیک تبدیل شود. 🔹 یکی از ویژگی‌های مهم انقلاب‌ها، منطق صفر و یک در توزیع قدرت سیاسی است. در بسیاری از انقلاب‌ها، نیروهای پیروز، مشروعیت خود را نه از رقابت انتخاباتی و پذیرش تکثر، بلکه از نقش خود در سرنگونی نظم پیشین کسب می‌کنند. این امر می‌تواند به شکل‌گیری این تصور منجر شود که گروه انقلابی پیروز، نماینده واقعی مردم یا حامل حقیقت تاریخی است و بنابراین حق دارد قدرت را در اختیار خود متمرکز کند. در نتیجه، فضای پس از انقلاب ممکن است به جای رقابت دموکراتیک، به رقابت میان نیروهای انقلابی برای کنترل دولت تبدیل شود. تجربه تاریخی بسیاری از انقلاب‌ها نشان می‌دهد که حذف دشمنان سیاسی، محدود کردن مخالفان و تمرکز قدرت، اغلب با استدلال حفظ دستاوردهای انقلاب توجیه شده است.🔹 با این حال، نتیجه‌گیری از این واقعیت که انقلاب‌ها غالباً به دموکراسی پایدار منجر نشده‌اند، نباید به این برداشت ساده‌انگارانه منجر شود که انقلاب و دموکراسی ذاتاً ناسازگارند. برخی انقلاب‌ها در شرایط خاص می‌توانند آغازگر فرآیندهایی باشند که در نهایت به گذار دموکراتیک منجر شوند. نکته تعیین‌کننده آن است که انقلاب به‌تنهایی قادر به ایجاد شرایط نهادی لازم برای دموکراسی نیست و برای تبدیل شدن به یک گذار موفق، نیازمند مرحله‌ای از اصلاحات تدریجی، سازش سیاسی و نهادسازی است. 🔹 در واقع، مسیر موفقیت‌آمیز از انقلاب به دموکراسی معمولاً زمانی شکل می‌گیرد ...برای مطالعه متن کامل این یادداشت اینجا کلیک کنید. @pooyeshfekri