اوایل دههٔ چهل، زمانی که هنوز مرحوم بهرام بیضائی نام پررنگی پیدا نکرده و جوانی است در آستانهٔ شدن، ب

اوایل دههٔ چهل، زمانی که هنوز مرحوم بهرام بیضائی نام پررنگی پیدا نکرده و جوانی است در آستانهٔ شدن، بررسی و نقدی می‌نویسد بر آثار ابراهیم گلستان؛گلستانی که در آن سال‌ها چهره‌ای تثبیت‌شده و نسبتاً پرآوازه به شمار می‌آید.داوری‌های محتوایی و هنری ـ سینمایی این نوشته هرچه باشد، موضوع این یادداشت نیست.آن‌چه قصد دارم از دل آن نوشته برکشم، جمله‌ای است که بیضائی در پایان یکی از نوشته‌هایش دربارهٔ مستند «موج و مرجان و خارا» می‌آورد؛ جمله‌ای که فراتر از نقد یک مستند می‌رود و به وضعیتی ساختاری و کلان اشاره می‌کند.بیضایی می‌نویسد:«این فیلم چهل‌دقیقه‌ای، با همهٔ نکات مثبت و منفی‌اش، شاید یکی از بهترین فیلم‌هایی است که ــ در ایران ــ ممکن است به سفارش یک شرکت دست‌ودلباز و ولخرج [شرکت نفت]، اما از کیسهٔ خلیفه، روی تأسیسات و برنامه‌های ساختمانی و صنعتی جزیرهٔ خارک ساخته شود. و در عین حال، بعدها وجود این فیلمِ ماندنی و گران، معرف ملتی خواهد بود که کار نمی‌کرد، اما حماسه‌های دو میلیون‌تومانی دربارهٔ کار می‌ساخت.»جمله‌ای که تناقضی قدیمی و دیرپا را در لایه‌های تصمیم‌گیر این مُلک از دیرباز آشکار می‌کند.دیشب، هنگام مرور بودجهٔ سال ۱۴۰۵ و فهرست مطوّل نهادها، ردیف‌ها و عناوین فرهنگی، مذهبی، اخلاقی و ادبی، این جملهٔ بیضایی دوباره در ذهنم زنده و تداعی شد.گویی همان منطق، با صورتی دیگر، همچنان ادامه دارد.انبوه نهادها، تکثر اسامی و فربهی بودجه‌ها، اما عدم کفایت و اثربخشی آن‌ها، گویی تکرار و بازتولید موضوعی واحد در لباسی متفاوت است.احتمالاً اگر مرحوم بیضائی اکنون در قید حیات بود و بودجهٔ سال کنونی و اسامی و نهادهای متنوع و متکثرِ حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، اخلاقی و ادبی جامعه را می‌دید که چنین مطوّل و خوش‌اشتها سردمدار نهاد فرهنگ و ادب و اخلاق این مُلک و ملت‌اند، احتمالاً چنین چیزی می‌نوشت که:شاید بعدها این نهادها و تورم آن‌ها معرف ملت و ساختاری باشد که از فرهنگ، خرد، معنویت، مذهب، انسانیت و اخلاق هزاران بار می‌نویسد و چون مادری خوش‌زا هزاران فرزند، مؤسسه و نهاد می‌زاید، اما کاری رندانه و جانانه در حوزهٔ فرهنگ، ادب و اندیشه انجام نمی‌دهد.@Psychoanalysis_Philosophyمهدی قاسم زاده