منطق محلی و نقدناپذیری شخصیت‌های تاریخی در ایران معاصردکتر امید اخوی پژوهشگر تاریخ نگاه بومی و منطقه‌ای به شخصیت‌های تاریخی، یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی تاریخ‌نگری در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که به‌ویژه از دوره‌ی مشروطه به بعد، با ضعف نهادهای ملی و بحران‌های پی‌درپی سیاسی، شدت گرفت. در این نوع نگاه، شخصیت تاریخی نه به‌عنوان کنشگری انسانی و قابل نقد، بلکه به‌مثابه‌ی نماد هویت جمعی یک منطقه، شهر یا گروه اجتماعی بازتعریف می‌شود. این جابه‌جاییِ معنایی، تاریخ را از میدان تحلیل عقلانی خارج کرده و آن را به حوزه‌ی عاطفه، تعلق و دفاع هویتی وارد می‌کند.پس از انقلاب مشروطه، ایران با وضعیتی مواجه شد که در آن دولت-ملت مدرن هنوز استقرار نیافته بود. اقتدار مرکزی شکننده بود و امنیت، عدالت و مشارکت سیاسی به‌طور نابرابر توزیع می‌شد. در چنین شرایطی، جامعه برای توضیح تجربه‌های مقاومت، شکست یا سرکوب، به چهره‌های محلی پناه برد؛ افرادی که توانسته بودند در مقطعی کوتاه، احساس کرامت و توانمندی را به یک جمع منتقل کنند. از همین رو، شخصیت‌هایی مانند ستارخان در آذربایجان، رئیس‌علی دلواری در جنوب، میرزا کوچک‌خان در گیلان و کلنل پسیان در خراسان، به‌تدریج از جایگاه تاریخی خود فراتر رفتند و به نمادهای هویتی بدل شدند.در این فرآیند، شخصیت تاریخی بار معنایی‌ای فراتر از کنش‌ها و تصمیم‌های واقعی‌اش پیدا می‌کند. او حامل رنج‌های تاریخی، تحقیرهای انباشته‌شده و آرزوهای تحقق‌نیافته‌ی یک جامعه می‌شود. در نتیجه، هرگونه نقد به رفتار، تصمیم یا پیامدهای کنش او، نه به‌عنوان پرسشی تاریخی، بلکه به‌مثابه‌ی حمله به حیثیت جمعی فهم می‌شود. اینجاست که «منطق محلی» شکل می‌گیرد؛ منطقی که در آن قهرمان، معیار حق و باطل است و نه موضوع بررسی و تحلیل.این وضعیت با ضعف سنت نقد تاریخی در ایران تشدید شده است. تاریخ‌نگاری ما غالباً میان ستایش مطلق و نفی کامل در نوسان بوده و کمتر کوشیده است شخصیت‌ها را در بستر پیچیده‌ی زمانه‌شان بفهمد. نتیجه‌ی این دوگانه‌سازی، شکل‌گیری ذهنیتی است که نقد را معادل بی‌احترامی و تحلیل را برابر با تخریب می‌داند. در چنین فضایی، پرسش‌هایی مانند «آیا این تصمیم بهترین گزینه‌ی ممکن بود؟» یا «پیامدهای ناخواسته‌ی این کنش چه بود؟» مجال طرح پیدا نمی‌کنند.با این حال، نقد تاریخی به‌معنای انکار فداکاری‌ها یا نفی نقش‌های مثبت نیست. نقد، تلاشی است برای بازگرداندن شخصیت تاریخی به جایگاه انسانی‌اش؛ جایگاهی که در آن شجاعت، خطا، محدودیت و شرایط بیرونی هم‌زمان دیده می‌شوند. جامعه‌ای که قهرمانانش را از نقد مصون می‌کند، تاریخ را به اسطوره فرو می‌کاهد و امکان یادگیری از گذشته را از خود می‌گیرد. تنها با عبور از تقدیس و پذیرش عقلانیت انتقادی است که می‌توان تاریخ را نه برای پرستش، بلکه برای فهم و تجربه‌اندوزی به کار گرفت.پاینده ایران افراشته پرچم ایران در سراسر گیتی!@qajariranhistory