‍ ‍ ‍ .#از_یادداشتهای_پراکنده🔴 از تابلوی «توماسِ شکاک»: وقتی راه ایمان از بطن زخم می‌گذرد.قسمت اول✍

‍ ‍ ‍ .#از_یادداشتهای_پراکنده🔴 از تابلوی «توماسِ شکاک»: وقتی راه ایمان از بطن زخم می‌گذرد.قسمت اول✍️ رضی‌الدین طبیب«توماسِ شکاک» یا "The Incredulity of Saint Thomas"بی‌تردید یکی از تکان‌دهنده‌ترین و جسورانه‌ترین نقاشی‌های مذهبیِ «کاراواجو» است؛ اثری که حدود سال‌های ۱۶۰۱ تا ۱۶۰۲ میلادی آفرید و امروز در مجموعهٔ قصر سان‌سوسی در پوتسدام نگهداری می‌شود. اما اهمیت این تابلو صرفاً در شهرت کاراواجو یا جایگاهش در تاریخ باروک نیست؛ شگفتیِ واقعی آنجاست که نقاش، از میان تمام لحظات ممکن در روایت رستاخیز مسیح، درست آن لحظه‌ای را برگزیده که در آن «ایمان» هنوز ایمان نشده است.توماس گفته بود تا زخمِ میخ‌های کوفته بر صلیب را نبیند و انگشت خود را در زخم پهلوی مسیح نگذارد، باور نخواهد کرد. کاراواجو نیز به جای آنکه این مرد شکاک را گناهکاری بی‌ایمان یا حواری‌ای مطرود تصویر کند، او را در شمایل انسانی عادی و حتی بسیار انسانی نشان می‌دهد؛ مردی که می‌خواهد ببیند، لمس کند و از آنچه دیده مطمئن شود. و درست همین‌جاست که نقاشی از یک روایت سادهٔ انجیلی فراتر می‌رود و به پرسشی دربارهٔ خودِ "حقیقت" بدل می‌شود: آیا برای باور کردن، دیدن کافی‌ست؟ و اگر دیدن کافی نیست، آیا لمس کردن هست؟ کاراواجو پاسخ این پرسش را با زبان فلسفه به ما نمی‌دهد؛ با انگشتِ توماس نشان می‌دهد.مسیح خودش دست توماس را گرفته و در بطن سوی زخم پهلویش نشانده است. انگشت حواری تقریباً در شکاف گوشت تن مولایش فرو رفته و دو حواری دیگر نیز با کنجکاوی و حیرتی خاموش به این صحنه خیره مانده‌اند. این دیگر آن مسیحِ دور از دسترس و غرق در شکوه آسمانیِ نقاشی‌های سنتی نیست؛ مسیحی‌ست با بدن، با پوست، با زخمی خون‌آلود و با گوشتِ مثله‌شده. امر قدسی اینجا نه در آسمان، که درست در میان ماده و بدن پسر خدا اتفاق می‌افتد. شاید راز ماندگاری تابلو نیز همین باشد: کاراواجو ایمان را از آسمان پایین می‌کشد و به زمین می‌آورد.چهار پیکره در تاریکی فشرده شده‌اند و تقریباً هیچ حواشی و جزئیات اضافه‌ای در اطرافشان وجود ندارد؛ نه معماری باشکوهی، نه منظره‌ای، نه آسمانی طلایی و نه فرشتگانی که بخواهند بیننده را متوجه عظمت واقعه کنند. کاراواجو همهٔ این زوائد را کنار گذاشته و تنها یک چیز را باقی گذاشته است: بدن. نور نیز در اینجا برای زیباتر کردن صحنه نیامده؛ آمده تا حقیقت را از دل تاریکی بیرون بکشد. پیشانی‌ها، دست‌ها، چین لباس‌ها، پوست بدن مسیح و البته آن زخم، زیر نور تند و بی‌رحم او آشکار می‌شوند. تاریکی هرچه را بی‌اهمیت است می‌بلعد و نور تنها چیزی را باقی می‌گذارد که کاراواجو می‌خواهد ببینیم: زخم. و این همان چیزی‌ست که کاراواجو از ایمان می‌سازد: مواجهه با زخم.قدیسان او موجوداتی دست‌نیافتنی و بی‌نقص نیستند؛ آدم‌اند، وزن دارند، پوست دارند، خاکی‌اند و گاهی حتی چهره‌هایشان چنان مردمی و زمینی‌ست که ممکن است تصور کنیم همین چند لحظه پیش از گوشهٔ یکی از کوچه‌های رم وارد تابلو شده‌اند. کاراواجو عمداً فاصلهٔ میان قدیس و انسان معمولی را کم می‌کند. روایت مقدس را از آسمانِ ایده‌آل به جهانِ واقعی می‌آورد و کاری می‌کند که ماجرای انجیل چیزی مربوط به گذشته‌های دور نباشد؛ گویی همین حالا، پیش چشم ما اتفاق افتاده است. در این میان، توماس بیش از آنکه «شکاک» باشد، نمایندهٔ همهٔ ماست. همهٔ ما توماسیم؛ آنجا که حقیقتی را نمی‌پذیریم مگر آنکه نشانی از آن ببینیم. همهٔ ما در برابر ادعاهای بزرگ، دست‌کم یک‌بار پرسیده‌ایم: «از کجا معلوم؟» و شاید به همین دلیل است که کاراواجو او را تحقیر نمی‌کند. مسیح نیز چنین نمی‌کند. دست توماس را پس نمی‌زند، بلکه خودش آن را به سوی زخم می‌برد؛ گویی می‌گوید: بیا و ببین.این حرکت از نظر شمایل‌نگارانه بسیار مهم است. مسیح نه فقط زخم خود را نشان می‌دهد، بلکه اجازه می‌دهد انسانِ شکاک آن را لمس کند. حقیقت اینجا چیزی نیست که صرفاً باید درباره‌اش سخن گفت؛ باید با آن مواجه شد. توماس نیز در نهایت از راه یک تجربهٔ حسی به یقین می‌رسد. اما عجیب‌تر از همه آن است که کاراواجو برای نشان دادن ایمان، زخم را انتخاب می‌کند، نه شکوه را. این نکته‌ای بسیار کاراواجویی‌ست. او تقریباً همیشه به جای زیباییِ بی‌نقص، حقیقتِ زخمی را انتخاب می‌کند؛ به جای بدن آرمانی، بدن واقعی؛ به جای قدیس بی‌خون و بی‌گوشت، انسانی که پوست و استخوان و عرق و رنج دارد. در جهان او، امر قدسی برای مقدس شدن مجبور نیست از جسم فاصله بگیرد. شاید از همین‌جاست که «توماسِ شکاک» با جهان فکری آغاز دوران جدید نیز چنین نسبت عجیبی پیدا می‌کند.@Renaissancetranslate