‍ ‍ ‍ #یادداشت🟥 به مناسبت "یکصد و بیست‌مین سالروز صدور فرمان مشروطه": نگاهی کوتاه به علل، آرمان‌ها و پیامدها✍ رضی‌الدین طبیب ۱۴ مرداد ۱۲۸۵(۱۹۰۶‌م)، هنگامی که مظفرالدین‌شاه قاجار فرمان مشروطیت را امضا کرد، شاید کمتر کسی می‌توانست دریابد که آن سند کوتاه، سرآغاز یکی از بزرگ‌ترین دگرگونی‌های تاریخ سیاسی ایران خواهد شد. فرمانی که در واپسین روزهای زندگی شاه صادر شد، تنها اجازه‌ای برای تشکیل «مجلس شورای ملی» نبود؛ بلکه اعلام پایان تدریجی حکومت مطلقه و آغاز عصری تازه بود که در آن، قانون می‌بایست بر اراده فردی فرمانروا رجحان یابد.انقلاب مشروطه، برخلاف بسیاری از شورش‌های پیشین ایران، صرفاً واکنشی به فقر، استبداد یا بحران اقتصادی نبود؛ بلکه نخستین جنبش فراگیر ایرانیان برای استقرار حکومتی قانون‌مند و مسئول به شمار می‌رفت. روحانیان، روشنفکران، بازرگانان، دانشجویان، روزنامه‌نگاران و گروه‌های مختلف اجتماعی، هر یک با انگیزه‌ای متفاوت، اما با آرمانی مشترک، در کنار یکدیگر ایستادند تا «عدالتخانه» و سپس «مجلس» را به واقعیت تبدیل کنند.امضای فرمان مشروطه، نقطه آغاز تحولاتی شد که برای نخستین‌بار مفاهیمی چون قانون اساسی، تفکیک نسبی قوا، مسئولیت دولت در برابر ملت، حق نمایندگی، انتخابات، آزادی مطبوعات و نظارت عمومی را وارد فرهنگ سیاسی ایران کرد. از آن پس، قدرت دیگر نمی‌توانست صرفاً بر پایه فرمان شاه قطعیت و مشروعیت یابد؛ بلکه ناگزیر بود خود را با قانون و اراده نمایندگان مردم نیز هماهنگ سازد. این دگرگونی، هرچند در عمل بارها با مقاومت استبداد، دخالت قدرت‌های خارجی و آشفتگی‌های داخلی روبه‌رو شد، اما بنیان اندیشه سیاسی ایران را برای همیشه تغییر داد.از منظر اجتماعی نیز، مشروطه آغازی بر شکل‌گیری جامعه مدنی نوین ایران بود. روزنامه‌ها رونق گرفتند، انجمن‌های مردمی پدید آمدند، مفهوم شهروندی گسترش یافت و آموزش و آگاهی عمومی اهمیت بیشتری پیدا کرد. مردم، برای نخستین‌بار، خود را صرفاً رعیتِ پادشاه نمی‌دیدند؛ بلکه به تدریج به عنوان صاحبان حق و مشارکت‌کنندگان در سرنوشت کشور شناخته شدند. این تغییر در خودآگاهی اجتماعی، شاید مهم‌ترین میراث مشروطه باشد؛ میراثی که تأثیر آن تا امروز نیز در فرهنگ سیاسی ایران قابل مشاهده است.البته انقلاب مشروطه، راهی هموار و بی‌هزینه نداشت. استبداد صغیر، به توپ بستن مجلس، کشته شدن بسیاری از آزادی‌خواهان، اختلاف‌های داخلی و مداخلات روسیه و بریتانیا، آرمان‌های مشروطه‌خواهان را بارها با شکست و عقب‌گرد مواجه ساخت. با این حال، حتی این ناکامی‌ها نیز نتوانستند اصل اندیشه مشروطیت را از حافظه تاریخی ایرانیان حذف کنند. از آن پس، هر جنبش سیاسی و اجتماعی در ایران، خواه‌ناخواه، خود را در نسبت با مفاهیمی چون قانون، آزادی، عدالت و مشارکت عمومی تعریف کرده است؛ مفاهیمی که نخستین‌بار در عصر مشروطه به صورت فراگیر وارد گفتمان سیاسی کشور شدند.از این رو، فرمان مشروطه مظفرالدین‌شاه را باید بیش از یک سند حکومتی دانست؛ این فرمان، نماد گذار ایران از سنت دیرپای فرمانروایی مطلقه به افق دولت قانون‌مدار بود. هرچند آرمان‌های انقلاب مشروطه هرگز به شکلی کامل و پایدار تحقق نیافت، اما بذر اندیشه حکومت قانون، آزادی و مسئولیت‌پذیری سیاسی را در خاک تاریخ ایران کاشت. به همین دلیل، مشروطه نه فقط یک واقعه تاریخی، بلکه نقطه عطفی ماندگار در مسیر شکل‌گیری ایران معاصر و یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های اندیشه سیاسی و اجتماعی ایرانیان به شمار می‌آید.اما شاید یکی از کمتر روایت‌شده‌ترین جنبه‌های این رخداد تاریخی، فضای روانی و سیاسی روزهای منتهی به صدور فرمان باشد. مظفرالدین‌شاه در آن زمان پادشاهی بیمار و رنجور بود که توان جسمانی‌اش به‌شدت تحلیل رفته بود. او اندکی پیش از آن از واپسین سفر خود به اروپا بازگشته و مخارج سنگین این سفرهای بیهوده، خزانه دولت را بیش از پیش تهی کرده بود. فشار اعتراض‌های مردمی، تحصن بزرگ در سفارت بریتانیا، بست‌نشینی گروهی از بازاريان و علما در قم و ناتوانی حکومت در مهار بحران، در نهایت شاه را به پذیرش خواسته‌ای واداشت که سال‌ها پیش حتی تصور آن نیز دشوار بود. گفته‌اند هنگامی که فرمان را برای امضا نزد او بردند، شاه بیش از آنکه از پیامدهای تاریخی آن آگاه باشد، در اندیشه آرام کردن التهاب پایتخت و پایان دادن به بحرانی بود که سلطنتش را تهدید می‌کرد. با این همه، تاریخ بارها نشان داده است که گاه تصمیم‌هایی که از سر اجبار گرفته می‌شوند، آثاری بسیار ژرف‌تر از تصمیم‌های آگاهانه بر جای می‌گذارند.(ادامه مطلب🔻)@Renaissancetranslate