🔻خواندن مجریانه؛ خواندن ادیبانه(۱)نوشتاری در چند و چون خواندن اشعار موزون فارسی✍رضا معتمد بسیاری از کسانی که به خواندن اشعار سنتی فارسی از جمله غزل‌های حافظ و سعدی و... علاقه‌مندند، دانسته یا ندانسته از شیوهٔ خواندن مجریان معروف و غیر معروف رادیو و تلویزیون تأثیر می‌گیرند و بیشتر این مجریان نیز در بسیاری اوقات اشعار حافظ و دیگر شاعران را آشکارا نادرست می‌خوانند. یکی از آشکارترین وجوه این بدخوانی، مکث‌های نابه‌جا در میانهٔ مصراع‌ها است که موجب بر هم خوردن وزن و ریتم اصلی شعر می‌شود. این‌ درنگ‌های نابه‌جا که بیشتر اوقات برای نشان دادن تأکید یا اثرگذاری عاطفی بر شنونده صورت می‌گیرد، روز به‌روز در بین خوانندگان گسترش می‌یابد و حتی دامن بعضی ادیبان و تحصیل‌کردگان ادبیات فارسی را نیز گرفته است. به‌نظر می‌رسد که دلیل بسیاری از این لغزش‌های خواندن، ناآشنایی با وزن عروضی شعر فارسی یا کم‌توجهی و گاه کم‌اهمیت شمردن موضوع باشد.می‌دانیم که شعر کهن فارسی دارای وزن عروضی است که مبتنی بر تساوی تعداد هجاها در دو مصراع یک بیت شعر و نیز همسانی در کوتاهی و بلندی هجاها است. این تساوی در تعداد هجاها و همسانی در کوتاهی و بلندی، ریتم و نظمی موسیقایی را به‌وجود می‌آورد که برای گوش یک فارسی‌زبان آشناست.این وزن عروضی بر پایۀ «افاعیل» است. افاعیل در واقع قالب‌هایی هستند که از ریشه فعل گرفته شده‌اند. مانند مفاعیلن، فاعلاتن، فعولن، مستفعلن. این‌ها شکل‌های سالم افاعیل عروضی هستند و هریک از این افاعیل انشعاباتی هم دارند. یک مصراع شعر ترکیب سه یا چهار افاعیل عروضی( در شکل سالم و غیر سالم) است. به هریک از این افاعیل یک «رکن» یا «پایه» می‌گویند. پیوسته و درست خواندن این ارکان و درنگ‌های به‌جا بین آنهاست که وزن شعر را به‌وجود می‌آورد.اینها را گفتم که بگویم درنگ کردن در هنگام خواندن شعر فارسی فقط بعد از هر یک از این ارکان مجاز است. مثلا در وزن «فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن» درنگی کوتاه فقط بعد از هر فاعلاتن مجاز است و فاصله انداختن بین هجاهای این رکن موجب اخلال در وزن شعر می‌شود. یعنی نمی‌توان شعر را طوری خواند که بین «فا» و «عِلاتن» فاصله و درنگ ایجاد شود اما خیلی از مجریان و گویندگان و دیگران هم به پیروی از آنها با مکث‌های نابه‌جا این فاصله‌ها را در بین ارکان ایجاد می‌کنند.وقتی از مکث و درنگ مجاز در فاصله بین دو مصراع می‌‌گوییم، باید به دو نکته توجه داشته باشیم. نخست آن که منظور از مکث، مکث ضروری به تشخیص خواننده (به هر دلیل) است دوم آن‌که این مکث در مدت‌زمانی بسیار کم مجاز است. باید توجه داشت که ارکان وزن‌هایی مثل «فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن» یا «فعولن فعولن فعولن فعل» ساختاری پیوسته و در هم تنیده دارند و مکث و درنگ میان ارکان چندان مجاز نیست و به بافت موسیقی شعر آسیب می‌زند در حالی که مستفعلن ریتم آهسته‌تری دارد و برای مکث بین دو رکن فرصت بیشتری است.با این‌حال فاصله انداختن بین ارکان یک مصراع نیز به دو شرط صحیح است:۱- این مکث و درنگ در حد معقول و پذیرفته‌ای باشد نه چنان‌که بعضی مجریان و گویندگان انجام می‌دهند و حتی بین دو رکن چند دقیقه‌ای هم موعظه می‌کنند!۲ـ مکث در پایان رکن در صورتی مجاز است که همراه با رکن، کلمه یا جمله نیز به پایان برسد. این شرط دومی را باید با مثال‌هایی توضیح دهم. به بیت زیر توجه کنید:زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیستدر حق ما هر چه گوید جای هیچ اکراه نیستدر این بیت فقط در دو رکن اول مصراع دوم، ترکیب کلمات زیر یا جملات همراه با رکن به پایان می‌رسد. در حق ما: فاعلاتنهرچه گوید: فاعلاتنکلمات و جملات هم‌وزن با ارکان دیگر این بیت چنان درهم تنیده‌اند که امکان مکث کردن در بین آنها وجود ندارد مگر این‌که به ساخت موسیقایی یا معنایی شعر آسیب بزند. یا در بیت زیر بر وزن «مفاعیلن مفاعلین مفاعیلن مفاعیلن» تنها در دو رکن پایانی مصراع اول و دوم است که همزمان با پایان رکن، جمله یا عبارت هم کامل می‌شود و اگر قرار باشد مکثی کوتاه صورت گیرد تنها همین‌جاها مجاز است. (آنها را پررنگ‌تر کرده‌ام.)اگر آن تر: ک شیرازی: مفاعیلن. به‌دست آرد: مفاعیلن دل ما را: مفاعیل به خال هن: مفاعیلن. دویش بخشم: مفاعیلن سمر قند و :مفاعیلن بخارا را: مفاعیلن@rezamotamed44