🔻خواندن مجریانه؛ خواندن ادیبانه(۲)نوشتاری در چند و چون خواندن اشعار موزون فارسی✍رضا معتمد ما پاره‌ا

🔻خواندن مجریانه؛ خواندن ادیبانه(۲)نوشتاری در چند و چون خواندن اشعار موزون فارسی✍رضا معتمد ما پاره‌ای اوزان نیز در شعر فارسی داریم که به آنها «اوزان دوری» می‌گویند. در این اوزان دو رکن متفاوت در یک مصراع تکرار می‌شوند. مثل: مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشد یا مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتندل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا رادردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا تعداد اوزان دوری کم نیستند و به همین دو نمونه بسنده می‌کنم. ساختار اوزان دوری به‌گونه‌ای است که میان دو نیم‌مصراع به‌ناگزیر مکثی صورت می‌گیرد و اصولا امکان پیوسته‌خوانی دو نیم‌مصراع نیست. بنابراین در خواندن اشعار با وزن دوری اگر جای مکث و درنگی است، همین‌جاست و نمی‌توان جای بعد از رکن‌های درون یک نیم‌مصراع درنگ کرد. مثلا باید «گفتیم و همین باشد» را پیوسته خواند و نمی‌توان خواند: گفتیم و/ همین باشد (/ در معنی مکث است). در حالی که بعضی خوانندگان همین مکث را هم انجام‌می‌دهند.اما بیشترین مکث‌های نابه‌جا و برهم‌زننده وزن در شعرهایی اتفاق می‌افتد که به وزن آنها «مختلف‌الارکان» می‌گویند. وزن‌هایی مثل «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» یا «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن» و...این دو وزن نام‌برده از اوزان نرم و بسیار گوش‌نواز شعر فارسی هستند و شاعران زبان فارسی بسیار به آنها علاقه نشان داده‌اند. به‌گمانم وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن که در بحر «مجتث» است از نظر کاربرد جایگاه اول را در دیوان حافظ دارد. با این‌حال همین وزن‌ها در بسیاری اوقات هنگام خوانش اشعار دچار مکث و درنگ‌های نابه‌جا و برهم‌زننده می‌شوند. در حالی که در این اوزان هم مکث و درنگ کوتاه خواننده تنها در پایان مقطعی که پایان رکن یا پایه شعر به‌شرط ادای کامل واژه باشد، مجاز است.برای مثال در بیت‌های زیر ، مکث در خوانش فقط در جاهایی که علامت(/) گذاشته‌ام مجاز است. نماز شام غریبان/ چو گریه آغازممفاعلن فعلاتن/ مفاعلن فعلن به گریه‌های غریبانه قصه پردازممفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلندلا بسوز که سوز تو کارها/ بکندمفاعلن فعلاتن مفاعلن /فعلن نماز نیم‌شبی دفع صد بلا /بکندمفاعلن فعلاتن مفاعلن/ فعلن(در اینجا اگرچه قبل از بکند، رکن و کلمه با هم پایان یافته‌اند اما از لحاظ ساختار نحوی مکث چنان وجهی ندارد.)به حسن و خلق و وفا کس به یار ما /نرسدمفاعلن فعلاتن مفاعلن/ فعلنتو را در این سخن انکار کار ما /نرسدمفاعلن فعلاتن مفاعلن/ فعلن(در اینجا مکث کوتاه بین «ما» و «نرسد» هم جایز است و هم تا حدی از لحاظ فن گویندگی موجه است.)اگر چه حسن‌فروشان/ به جلوه آمده‌اندمفاعلن فعلاتن/ مفاعلن فعلنکسی به حسن و ملاحت/ به یار ما /نرسدمفاعلن فعلاتن/ مفاعلن/ فعلنچنان‌که می‌بینیم، در یکی از مصراع‌ها (به گریه‌های غریبانه قصه پردازم) پیوستگی و درهم تنیدگی واژه‌ها و اوزان طوری است که در هیچ رکنی، پایان رکن و ادای کامل کلمه همزمان اتفاق نمی‌افتد. یعنی پایان رکن در میانه کلمه است و مکث در آنجا نتیجه‌اش دو شقه شدن واژه است. جاهای دیگر هم ممکن است مکث بعد از یک یا دو واژه رکن را دو شقه کند که باز هم اخلال در وزن است. مثلا: تو را ـ در این سخن انکار کار ما نرسدمفا ـ علن / فعلاتن مفاعلن فعلن در شعرهایی با وزن «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن» به دلیل در هم‌تنیدگی اجزای هجا و ارکان، اصولا امکان مکث و درنگ بسیار کمتر است. دیدی دلا که آخر پیری و زهد و علممفعول فاعلات و مفاعیل فاعلنبا من چه کرد دیده‌ی معشوقه باز منمفعول فاعلات مفاعیل فاعلندیده‌ام که بعضی خوانندگان برای تأکید بعد از «دیدی دلا» مکثی چند ثانیه‌ای می‌کنند. نتیجه این می‌شود: مفعول فا/یعنی رکن فاعلات دوشقه می‌شود.بعضی نیز بعد از ساقی و مطرب یا مطرب بگو در بیت زیرساقی ـ به نور باده برافروز /جام ما مفعوـ ل فاعلات مفاعیل/ فاعلنمطرب ـ بگو که کار جهان شد به کام مامفعو ـ ل فاعلات مفاعیل فاعلنمطرب بگوـ که کار جهان شد به کام مامفعول فا ـ علات مفاعیل و فاعلنما در پیاله عکس رخ یار /دیده‌ایممفعول فاعلات مفاعیل/ فاعلنای بی‌خبر ز لذت شرب مدام مااگر هنگام خواندن این مصراع و وزن‌ها در جاهایی که علامت «ـ» گذاشته‌ام، مکثی کنید، حتما متوجه منظورم خواهید شد.چنان‌که می‌بینیم در بیت نخست تنها در رکن پایانی دو مصراع مکث کوتاه مجاز است و در بیت دوم نیز تنها در رکن پایانی مصراع دوم مکث می‌تواند بدون آسیب زدن به وزن اتفاق بیفتد. غیر از این جاها (جاهایی که / قرار گرفته است، هر مکثی که در خوانش باشد، اسیب‌زننده به وزن و موسیقی شعر است. فرقی هم نمی‌کند که خواننده چه کسی باشد، یک مجری معروف رادیو و تلویزیون یا یک شاعر یا حتی یک ادیب.