آن‌چه انسان را عقل‌گریز می‌کند، هراس است. ترس آن ریشه‌ای است که خرافات از آن بر می‌روید، می‌پاید، و تغذیّه می‌شود... مردم تا آن‌جا که مغلوب ترس باشند، آماده‌ زودباوری‌اند.توده‌ مردم هرآن‌چه زیر نفوذ ادیان جعلی می‌پرستند چیزی جز اوهام و خیالاتِ ذهن‌های افسرده و ترسیده نیست؛ هر زمان که مملکتی بیشتر دستخوشِ بزرگترین پریشانی‌ها بوده است، خرافاتی‌ها و رمّالان بیشترین نفوذ را میان مردم عادی و بیشترین قدرت را در برابرِ حاکمان داشته‌اند. هیچ‌چیز به اندازه‌ی خرافات برای حکمرانی بر توده سودمند نیست. همواره کوشش فراوانی صرف آراستن مذهب، چه راستین باشد چه کاذب، با فرایض و مراسم شده است، تا توده آن را خیره‌کننده‌تر از هر چیز دیگری بیابد و از آن به شدید‌ترین درجه‌ای از وفاداری تبعیت کند. مسلمانان این کار را به موثرترین وجهی سازمان داده‌اند. ایشان با این اعتقاد که مباحثه بر سرِ مذهب کاری است ناصواب، ذهن هر فردی را چنان با پیشداوری پر می‌کنند که جایی برای عقل درست باقی نمی‌گذارند، چه برسد به جایی برای شک.بعید نیست که در حقیقت برترین رمزِ حکومت‌هایِ خودکامه، و آن‌چه مطلقاً لازمه‌ آن‌هاست، نگه‌داشتن مردم در وضعیت فریفتگی، و پنهان کردن ترسی باشد که مردم را به این سو آن سو می‌کشاند، زیر عنوان فریبای مذهب. در نتیجه‌ این وضعیت، مردم چنان برای بردگی خود می‌جنگند که گویی برای رستگاری خود می‌جنگند، و ریخته شدن خون خود را برای سروری شخصِ واحدی، نه‌تنها خفت‌بار نمی‌دانند بلکه آن را افتخاری عظیم می‌شمارند.#باروخ_اسپینوزا@Sadegh_Hedayat©