وقتی مراجع، خودش را به دادگاه می‌بردیک تجربه بالینی از کار با ذهنیت والد تنبیه‌گردر سال‌های کار بالی

وقتی مراجع، خودش را به دادگاه می‌بردیک تجربه بالینی از کار با ذهنیت والد تنبیه‌گردر سال‌های کار بالینی، بارها با مراجعانی مواجه شده‌ام که مشکل اصلی‌شان صرفاً «اشتباه کردن» نیست؛ مشکل این است که بعد از اشتباه، چه رفتاری با خودشان می‌کنند.یک جمله می‌گویند.بعد از اتاق بیرون می‌آیند.چند دقیقه بعد:«چرا این حرفو زدم؟»«چه اشتباهی کردم!»«نباید اینو می‌گفتم.»و بعد دوباره همان صحنه را در ذهنشان مرور می‌کنند.یک نفس عمیق.دوباره مرور اتفاق.دوباره سرزنش.و در نهایت:اجتناب.گاهی حتی موضوعی که برای فرد مقابل تمام شده، برای ذهن مراجع هنوز تمام نشده است.اینجا معمولاً با یک «اشتباه ساده» طرف نیستیمدر فرمول‌بندی طرحواره‌ای، وقتی ذهنیت والد تنبیه‌گر (Punitive Parent Mode) فعال می‌شود، یک رفتار اشتباه می‌تواند خیلی سریع به یک قضاوت کلی درباره خود تبدیل شود.یعنی:«من اشتباه کردم»تبدیل می‌شود به:«من آدم بدی هستم.»و بعد:«باید خودم را سرزنش کنم.»این همان نقطه‌ای است که درمانگر باید مراقب باشد صرفاً وارد بحث منطقی درباره درست یا غلط بودن رفتار نشود.چون گاهی مسئله اصلی، خودِ رفتار نیست.مسئله، دادگاهی است که بعد از رفتار در ذهن مراجع تشکیل می‌شود.من در این موقعیت یک سؤال مهم از مراجع می‌پرسم:«اگر قرار باشد از خودت دفاع کنی، چه می‌گویی؟»اینجا از یک تمرین مبتنی بر منطق وکیل مدافع استفاده می‌کنم.مراجع این بار قرار نیست قاضی باشد.قرار نیست دادستان باشد.قرار نیست خودش را محکوم کند.قرار است وکیل مدافع خودش باشد.پرونده را باز می‌کنیم.اتهام چیست؟دقیقاً چه اتفاقی افتاده؟شواهد علیه مراجع چیست؟شواهد به نفع او چیست؟آیا واقعاً قصد او همان چیزی بوده که ذهنش ادعا می‌کند؟آیا اشتباه رخ‌داده به اندازه‌ای جدی است که ذهنیت والد تنبیه‌گر حکم می‌دهد؟و مهم‌تر از همه:«آیا اینجا نیاز به اصلاح رفتار داریم یا تنبیه انسان؟»یک تفاوت بسیار مهمدرمان قرار نیست به مراجع یاد بدهد:«تو هیچ اشتباهی نکردی.»این درمان نیست.هدف این است که یاد بگیرد:«ممکن است اشتباه کرده باشم؛ اما اشتباه من، مجوز تحقیر و تنبیه خودم نیست.»مسئولیت‌پذیری با خودتنبیهی یکی نیست.اصلاح رفتار با تحقیر خود یکی نیست.احساس گناه با محکوم کردن کل شخصیت یکی نیست.چیزی که در کار بالینی اهمیت داردوقتی این تمرین در کنار سایر مداخلات شناختی و طرحواره‌ای استفاده می‌شود، مراجع به‌تدریج یاد می‌گیرد بین صدای والد تنبیه‌گر و ارزیابی واقع‌بینانه خودش تفاوت بگذارد.به جای اینکه هر فکر انتقادگرانه را حقیقت تلقی کند، شروع می‌کند به پرسیدن:«این واقعاً صدای من است یا صدای والد تنبیه‌گر؟»و بعد:«اگر قرار بود مثل یک انسان منصف با خودم برخورد کنم، چه حکمی می‌دادم؟»اینجا دقیقاً همان نقطه‌ای است که می‌توان روی تقویت Healthy Adult Mode کار کرد.بزرگسال سالم نه اشتباه را انکار می‌کند و نه انسان را به خاطر اشتباه نابود می‌کند.می‌گوید:«اشتباه را ببین. مسئولیتش را بپذیر. اگر لازم است اصلاحش کن. اما خودت را تنبیه نکن.»چرا این تکنیک برای من مهم است؟چون در کار بالینی بارها دیده‌ام که بعضی مراجعان، قبل از اینکه دیگران آنها را قضاوت کنند، خودشان شدیدتر از هرکس دیگری خودشان را قضاوت می‌کنند.و گاهی یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان این نیست که به آنها بگوییم:«مثبت فکر کن.»بلکه باید به آنها یاد بدهیم:«منصفانه فکر کن.»این تفاوت کوچکی نیست.ذهنیت والد تنبیه‌گر به دنبال محکوم کردن است؛بزرگسال سالم به دنبال فهمیدن، مسئولیت‌پذیری و اصلاح است.این همان نقطه‌ای است که تکنیک‌های شناختی، کار با مودها و طرحواره‌درمانی می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند.دکتر سعید مرادی وفاروانشناس بالینی