آنچه فوق حالِ توست، آید محال(تبدیل شدن محال به نقد حال) امور غیرممکن از جمله پدیده‌های ممکنِ جهان هس

آنچه فوق حالِ توست، آید محال(تبدیل شدن محال به نقد حال) امور غیرممکن از جمله پدیده‌های ممکنِ جهان هستی هستند، البته در کنار محال‌های عقلی و طبیعی که هیچ گاه ممکن نمی‌شوند، ما با حجم عظیمی از محال‌ها روبه‌رو هستیم که نه مبنای عقلی دارند و نه از امور واقعی سرچشمه می‌گیرند. این قبیل محال‌ها به طرز فکر ویژه، مرتبۀ وجودی، اقلیم، تاریخ، محیط و جامعۀ شخص بستگی دارند. مسأله این است که ما بر اساس حال خود دربارۀ پدیده‌های دنیا داوری می‌کنیم و اگر چیزی با حال کنونی ما موافق نباشد، آن را محال به شمار می‌آوریم. مولانا در این باره سخنی بس تکان‌دهنده دارد: «آن‌چه فوق حال توست، آید محال» (مثنوی، د ۳/ ۳۶۵۵)معنای این سخن آن است که ما هر چه را که بالاتر از حال ما یا مخالف حال ما باشد، انکار می‌کنیم و با این استدلال نادرست که «چون من این پدیده را درنمی‌یابم، پس وجود ندارد» حکم به محال بودن آن می‌دهیم. یکی از جذاب‌ترین و در عین حال دردناک‌ترین تجربه‌ها در زندگی هر کسی این است که به مرور زمان که اوضاع و احوال او دگرگون می‌شوند، بسیاری از محال‌های زندگی او هم رنگِ امکان به خود می‌گیرند. هر کسی اگر صادقانه به زندگی خود نگاه کند، به روشنی می‌بیند که در دوره‌ای از زندگی‌اش امری را محال می‌دانسته، ولی پس از چند وقت، با کسب تجربیات جدید و به دست آوردنِ آگاهی‌های نو، آن محال به نقدِ حال او تبدیل شده است. بسیاری از انسان‌ها، بی آن که توجه داشته باشند، امروز محال‌های گذشته را زندگی می‌کنند. از چشم‌اندازی ویژه می‌توان گفت که زندگی عرصۀ تبدیل شدنِ محال‌ها به نقد حال است:چون تو را ديدم، مُحالم حال شد جانِ من مُسْتَغْرَقِ اِجلال شد(مثنوی، د ۶/ ۱۰۸۴)از این بحث کوتاه که ما انسان‌ها آنچه را که فراتر از حال و وضع و عقل ما باشد، محال می‌دانیم و این محال‌ها لزوماً عقلانی و منطقی و طبیعی نیستند و بسیاری از این محال‌ها به تدریج به نقد حال ما تبدیل می‌شوند، درس‌های بسیار مهمی می‌گیریم. پیش از اشاره به برخی از این درس‌ها خوب است که تمرینی را با دقت تمام انجام دهیم. از خوانندۀ گرامی درخواست می‌کنم که با اختصاص چند ساعتی از وقت خود، این تمرین را در نهایت صداقت انجام دهد. لطفاً فهرستی از اموری که روزی آنها را محال می‌دانسته‌اید و امروز دست از باور به محال بودنِ آنها برداشته‌اید و یا این که آن امورِ محال به تدریج به امورِ ممکن و بلکه عادیِ زندگی شما تبدیل شده‌اند، فراهم بیاورید و با دقت تمام درمورد علل محال دانستنِ آن پدیده‌ها و عللِ ممکن شدنِ آنها بیندیشید.تهیۀ این فهرست به طور طبیعی می‌تواند به این باور بینجامد که اگر ما در گذشته اموری را محال می‌دانستیم و اکنون ممکن شده‌اند، پس اصلاً بعید نیست که امروز هم اموری را محال بدانیم و دیر یا زود دست از این باور برداریم و ممکن بودن آنها را بپذیریم یا تجربه کنیم. این تجربۀ مهم می‌تواند بنیادهای تعصب و جزم‌اندیشی را در ذهن ما متلاشی کند و باعث شود ما با واقع‌بینی بیشتری با جهان و پدیده‌های آن روبه‌رو شویم. فهم عمیق این مطلب ما را بسیار متواضع می‌کند و غرور ما را در هم می‌شکند. کسی که عمیقاً به «حال شدنِ محال» ایمان داشته باشد، هرگز برای نظرات خود اعتبار بیش از حد قائل نمی‌شود. او می‌داند که ممکن است در شرایطی خاص به شکلی کاملاً متفاوت با اکنون رفتار کند. در نتیجۀ چنین فهمی، شخص برای استدلال‌های عقلی خود هم اعتبار بیش از حد قائل نمی‌شود. او می‌داند که گذشته از استدلال‌های عقلی، صدها عامل دیگر مانند تحول وجودی، سنّ، جنسیت، مهاجرت، رشد علمی و نظایر آنها می‌توانند محال یا ممکن بودنِ پدیده‌ای را تعیین کنند.فهم این موضوع ما را به قابلیت‌های هستی امیدوار می‌کند و آتش در خرمن ناامیدی می‌زند. واقع قضیه این است که جهان پر از راه حل است. در بدترین بن‌بست‌ها هم چه بسا چاره‌هایی وجود دارد که در نگاه نخست به چشم ما نمی‌آیند. اگر با دقت تمام محال‌های زندگی خود را که به تدریج ممکن شده‌اند، بررسی کنیم، متوجه می‌شویم مشکلاتی که روزگاری حل‌ناشدنی به نظر می‌رسیدند، از راه‌هایی که در آن هنگام به نظر ما نمی‌آمدند، حل شدند. درمورد مشکلاتِ کنونی نیز چنین است و ممکن است مشکلات کنونی از راه‌هایی که به نظر ما نمی‌رسند، قابل حل باشند:عقل گوید: «شش جهت حدّ است و بیرون راه نیست».عشق گوید: «راه هست و رفته‌ام من بارها».(کلیات شمس، چاپ استاد فروزانفر، غزل ۳۰۸۷)ایرج شهبازیچهاردهم خردادماه ۱۴۰۵@irajshahbazi