مولانا و کشاکش‌هامولانا درون آدمی را عرصهٔ کشاکش‌ها می‌دید. یک‌سو کشش‌های خداست. جان را به سمت عشق، خودسپاری و بی‌خویشتنی می‌کشاند. به سوی لطف‌های بی‌کران و عرصه‌های پاک و بلند. و یک‌سو کشش نفْس است که به حسد، بخل، ظنّ بد و ستیزه‌جویی می‌کشاند. کشتی وجود ما در میانهٔ دو کشش پیوسته، در تلاطم است:زین سوی تو چندین حسد، چندین خیال و ظنّ بدزان سوی او چندان کشش چندان چشش چندان عطاچندین چشش از بهر چه؟ تا جان تلخت خوش شودچندین کشش از بهر چه؟ تا در رَسی در اولیااین‌سو کشان سوی خوشان، وان‌‌سو کشان با ناخوشانیا بگذرد یا بشکند کشتی درین گرداب‌ها(غزل ۱۴)کشاکش‌هاست در جانم، کشنده کیست، می‌دانمدمی خواهم بیاسایم، ولیکن نیستم امکان(غزل ۱۶۴۲)می‌کشدم مِی به چپ، می‌کشدم دل به راسترو که کشاکش خوش است، تو چه کشیدی؟ بگو(غزل ۱۹۵۴)بی‌قراری و ناله‌های آدمی نیز به سبب این کشاکش‌ها است. جان، آوردگاه کشش‌هاست:من گوش‌کشان گشتم از لیلی و از مجنونآن می‌کَشدم زان سو وین می‌کَشدم زین سونیک گوش به دست این، یک گوش به دست آناین می‌کَشدم بالا، وان می‌کَشدم هاموناز دست کشاکشْ من وز چرخ پرآتشْ منمی‌گردم و می‌نالم چون چنبرهٔ گردونآن لحظه که بی‌هوشم، ز ایشان برهد گوشممی‌غلْطم چون شاهان، در اطلس و در اَکسون(غزل ۱۸۷۸)[اَکسون: دیبای سیاه گران‌بها]آنچه در تلقی مولانا از خداوند چشمگیر و درخشان است دست برنداشتن او از کشش است. او پیوسته و به شیوه‌های گوناگون در کار کشش است. کشش مدام او ناشی از کَرَم است و به قصد دل ربودن. و سرانجام، پیروزی با کشش‌های اوست:ای کشش عشق خدا، می‌ننشیند کَرَمتدست نداری ز کِهان، تا دل ازیشان نَبَریهین بکشان، هین بکشان، دامن ما را به خوشانزانک دلی که تو بَری، راه پریشان نَبَریراست کنی وعدهٔ خود، دست نداری ز کششتا همه را رقص‌کنان جانب میدان نَبَری(غزل ۲۴۵۵)در قرآن کریم هم از کشش‌ها، از کشاکش‌ها، یاد شده است. در زبان قرآن خداوند در کار «فراخواندن»، «بشارت دادن»، و «رحمت و درود فرستادن» است. به هنگام بذل و بخشش، فراخوان و وعده‌ای است از سوی شیطان که مده، تنگ‌دست می‌شوی؛ و فراخوان و نویدی است از سوی خدا که ببخش، آمرزیده می‌شوی و فزونی می‌گیری:.الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ(بقره، ۲۶۸)شیطان [به هنگام انفاق] شما را از تهیدستی بیم می‌دهد و به زشتکاری(حرص و بخل) وا می‌دارد، ولی خدا شما را به آمرزشی از جانب خود و فزونی‌ای [در مال] نوید می‌دهد؛و خدا گشایشگر داناست.أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ (بقره: ۲۲۱)آنان به آتش فرامی‌خوانند، در حالی که خدا به خواستِ خود به بهشت و آمرزش فرامی‌خواند.هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ (احزاب، ۴۳)اوست که خود و فرشتگانش بر شما درود می‌فرستند، تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد..این کشاکش نزد مولانا گاه به کشاکش میان «تن» و «جان» تعبیر می‌شود. پرنده‌ای که چنگال را در زمین فروبُرده، اما بال‌هایش هوای آسمان دارند:جان زِ هِجرِ عرش اندر فاقه‌ایتن زِ عشقِ خاربُن چون ناقه‌ایجان گشاید سویِ بالا بال‌هادر زده تن در زمین چنگال‌ها(مثنوی، ۴: ۱۵۴۶-۱۵۴۷)و این ابیات ضمن داستان مجنون و ناقه[=شتر ماده] آمده است. عشق به لیلی، مجنون را به پیش می‌کشد و میل ناقه به فرزند، مجنون را واپس می‌بَرد و بازمی‌گرداند. دل، آهنگِ دوست دارد، و ناقه [=نفْس/تن] عزم و آهنگی دیگر. و مجنون در میانهٔ کشش است.مولانا می‌گوید همگان، فارغ از جایگاه اجتماعی‌شان، گرفتار کشش‌‌های ‌‌طمع‌ورزانه‌ٔ دنیوی‌اند. راهی رهایی از کشش‌‌های بی‌انتها و جان‌فرسا، دل دادن به کشش عشق‌ خدا است:ز شاه تا به گدا در کشاکش طمع‌اندبه عشق باز رهد جان ز طمْع و مطلب‌ها(غزل ۲۳۲)علاوه بر اینها، کشاکش‌های دیگری نیز هست. اوضاع پُرافت و خیز بیرون، و جهانی که ثبات و قرار ندارد. آنچه بر ما می‌رود و ما را از وضعیتی به وضعیتی دیگر می‌کشاند. تعلیم مولانا این است که کشاکش‌های او را پذیرا باش و به ناخوشیِ آن، رضایت بده. در کشاکش، بر خداوند رو گران مکن. چهره در هم مکش: چو در کشاکشِ احکامْ راضی‌ات یابندز رنج‌ها برهانند و مُرتضات کنند(غزل ۷۳۱)اندر کشاکش‌های او نوش است ناخوش‌های اوآب است آتش‌های او، بر وی مکن رو را گران(غزل ۱۶۱۶)صدیق قطبی@sedigh_63