پاسخ :دلیلش این نیست که در طرحواره‌درمانی «شناخت مهم‌تر از هیجان» است؛ برعکس، بخش بزرگی از تغییر عمی

پاسخ :دلیلش این نیست که در طرحواره‌درمانی «شناخت مهم‌تر از هیجان» است؛ برعکس، بخش بزرگی از تغییر عمیق در طرحواره‌درمانی از مسیر تجربه هیجانی اصلاحی اتفاق می‌افتد. مسئله بیشتر ترتیب، آمادگی و ظرفیت هیجانی مراجع است.در الگوی کلاسیک طرحواره‌درمانی، معمولاً ابتدا ارزیابی و مفهوم‌بندی انجام می‌شود و سپس مداخلات شناختی، تجربی/هیجانی، رفتاری و رابطه درمانی به‌صورت رفت‌وبرگشتی با هم ترکیب می‌شوند. بنابراین این ترتیب یک قانون خشک نیست.چرا معمولاً تکنیک‌های شناختی زودتر وارد درمان می‌شوند؟فرض کنید مراجع طرحواره نقص/شرم دارد و در عمق وجودش احساس می‌کند:«من دوست‌داشتنی نیستم؛ اگر کسی واقعاً مرا بشناسد، ترکم می‌کند.»اگر خیلی سریع او را وارد تصویرسازی دوران کودکی کنیم، ممکن است هیجان شدیدی فعال شود؛ اما هنوز بزرگسال سالم قدرت کافی برای مشاهده، معنا دادن و مراقبت از کودک آسیب‌پذیر ندارد. نتیجه ممکن است به‌جای پردازش هیجانی، صرفاً بازفعال‌شدن طرحواره باشد.۱. ایجاد فاصله از طرحوارهمراجع کم‌کم می‌فهمد:«من معیوبم» ← «من طرحواره نقص/شرم دارم.»این تغییر بسیار مهم است.یعنی:یکی‌شدن با طرحواره ← مشاهده طرحوارهمراجع دیگر طرحواره را مساوی با حقیقت نمی‌گیرد.۲. ساختن چارچوب برای تجربه هیجانیوقتی بعداً در تصویرسازی، کار با صندلی‌ یا بازوالدینی محدود هیجان شدیدی ایجاد می‌شود، مراجع بهتر می‌فهمد چه اتفاقی در حال رخ دادن است:محرک ← فعال‌شدن طرحواره ← کودک آسیب‌پذیر ← ذهنیت مقابله‌ای ← رفتار ناکارآمدبنابراین هیجان برای او صرفاً یک موج گیج‌کننده نیست.۳. تقویت اولیه بزرگسال سالمدر کار شناختی، درمانگر کمک می‌کند مراجع شواهد موافق و مخالف طرحواره را بررسی کند، نیازهای هیجانی مشروع خود را بشناسد و صدای والد تنبیه‌گر یا مطالبه‌گر را زیر سؤال ببرد.مسیر به‌تدریج چنین می‌شود:صدای طرحواره ← فاصله گرفتن از طرحواره ← دیدگاه واقع‌بینانه‌تر ← تقویت بزرگسال سالم۴. جلوگیری از غرق‌شدگی هیجانیدر مراجعان دارای تروما، اختلال شخصیت مرزی، گسستگی، اجتناب شدید یا تحمل هیجانی پایین، ورود زودهنگام و شدید به تکنیک‌های تجربی می‌تواند مراجع را از پنجره تحمل خارج کند.بنابراین:فعال‌شدن هیجان ≠ پردازش هیجانممکن است مراجع شدیداً گریه کند، خشمگین شود یا خاطرات دردناکی را دوباره تجربه کند، اما این الزاماً به معنی درمان نیست.اما یک نکته بسیار مهماین تصور که:چند جلسه شناختی ← تمام شدن کار شناختی ← شروع کار هیجانی ← شروع کار رفتاریبرداشت بیش از حد مکانیکی از طرحواره‌درمانی است.در درمان واقعی، این فرایندها مرتب با یکدیگر تعامل دارند:ایمنی و رابطه درمانی ← مفهوم‌سازی مشترک ← فاصله از طرحواره ← فعال‌سازی هیجانی کنترل‌شده ← تجربه اصلاحی ← تثبیت شناخت جدید ← شکستن الگوی رفتاریو این چرخه ممکن است بارها تکرار شود.پس چرا مستقیماً سراغ هیجان نرویم؟چون هدف طرحواره‌درمانی شدید کردن احساسات نیست؛ تغییر ساختارهای هیجانی عمیق است.مثلاً مراجع دارای طرحواره رهاشدگی ممکن است هنگام تصویرسازی به‌شدت گریه کند.اما:گریه شدید ≠ اصلاح طرحوارهباید ببینیم بعد از فعال‌شدن کودک آسیب‌پذیر چه اتفاقی افتاده است:فعال‌شدن کودک آسیب‌پذیر ← شناسایی نیاز ← حمایت و اعتباربخشی ← محدودکردن والد ناکارآمد ← ورود بزرگسال سالم ← تجربه هیجانی اصلاحیاین قسمت است که اهمیت درمانی دارد.و نکته ظریف‌تر: گاهی باید هیجانی را زودتر شروع کنیمفرض کنید مراجع بسیار عقلانی صحبت می‌کند:«می‌دانم پدرم سرد بوده.»«می‌دانم طرحواره محرومیت هیجانی دارم.»«می‌دانم چرا جذب آدم‌های سرد می‌شوم.»همه‌چیز را می‌داند، ولی هیچ اتفاقی نمی‌افتد.ممکن است فرایند چنین باشد:درد هیجانی ← محافظ جداشده ← عقلانی‌سازی ← فاصله گرفتن از هیجاندر اینجا اگر درمانگر باز هم تکنیک شناختی اضافه کند، ممکن است ناخواسته محافظ جداشده را تقویت کند.بنابراین مسیر مناسب‌تر ممکن است این باشد:عقلانی‌سازی ← عبور از محافظ جداشده ← دسترسی به کودک آسیب‌پذیر ← تجربه هیجان ← شناسایی نیاز ← تجربه اصلاحیاینجاست که تصویرسازی، کار با صندلی‌ و سایر تکنیک‌های تجربی اهمیت زیادی پیدا می‌کنند.پس قاعده بالینی دقیق‌تر چیست؟تکنیک را براساس نیاز مراجع و ذهنیت فعال انتخاب می‌کنیم، نه براساس شماره جلسه.و اگر بخواهیم کل منطق طرحواره‌درمانی را بسیار فشرده نشان دهیم:شناختی ← «می‌فهمم آنچه باور کرده‌ام الزاماً حقیقت نیست.»هیجانی/تجربی ← «در سطح عمیق تجربه می‌کنم که امکان دیگری هم وجود دارد.»