عبور از دایره‌ی خشونت: ضرورت بازاندیشی در نظم امنیتی خاورمیانهدر جهان سیاست بین‌الملل، تجربه‌های تار

عبور از دایره‌ی خشونت: ضرورت بازاندیشی در نظم امنیتی خاورمیانهدر جهان سیاست بین‌الملل، تجربه‌های تاریخی گاه تنها منابع واقع‌گرایانه‌ی فهم و اصلاح مسیرهای آینده‌اند. از این منظر، مقایسه‌ی وضعیت ژئوپلیتیک امروز خاورمیانه با تجربه‌ی اروپا در نیمه‌ی نخست قرن بیستم، حامل درسی گران‌بهاست: صلح پایدار نه از دل پیروزی نظامی، بلکه از دل پذیرش واقعیت‌های پیچیده، مصالحه و همکاری منطقه‌ای بیرون می‌آید.اروپا، از جغرافیای نفرت تا پروژه‌ی صلحاروپا در فاصله‌ی سال‌های ۱۸۷۰ تا ۱۹۴۵ میدان نبرد خونینی میان قدرت‌های ملی‌گرا، امپریالیست و ایدئولوژیک بود. دو جنگ جهانی، نابودی ساختارهای شهری، فروپاشی اقتصاد، جنایات علیه بشریت و مرگ میلیون‌ها نفر را به همراه داشت. کشورهایی چون فرانسه، آلمان و بریتانیا که دهه‌ها دشمن خونی یکدیگر بودند، در پایان جنگ جهانی دوم به درک تازه‌ای رسیدند:اگر مسئله‌ی «حق با کیست» در محور سیاست بماند، هیچ نظمی شکل نخواهد گرفت؛ تنها راه نجات، کنار گذاشتن ذهنیت تنبیهی و جایگزینی آن با منطق همکاری متقابل است.این فهم، بنیان شکل‌گیری ساختارهایی چون طرح مارشال، اتحادیه زغال‌سنگ و فولاد، اتحادیه اروپا و ناتو را فراهم کرد. پروژه‌هایی که نه‌تنها جنگ را از مناسبات درون‌قاره‌ای حذف کردند، بلکه اروپا را به الگویی از ثبات و توسعه‌ی پایدار بدل ساختند.خاورمیانه: زندانی در گذشتهدر نقطه‌ی مقابل، خاورمیانه همچنان در چنبره‌ی الگوهای رفتاری ماقبل مدرن گرفتار مانده است. الگوهایی که بر پایه‌ی موارد زیر استوارند:- ذهنیت انتقامجویانه‌ی تاریخی (تاریخ را به مثابه فهرستی از خیانت‌ها و "حق‌کشی‌ها" تفسیر می‌کند)- انکار مشروعیت متقابل- اولویت نظامی‌گری بر دیپلماسی- و بهره‌برداری ابزاری از ایدئولوژی‌های دینی، نژادی یا قومی برای تداوم منازعات.نتیجه آن است که تقریباً هیچ بحران عمده‌ای در منطقه – از فلسطین تا سوریه، از یمن تا لبنان – وارد فرآیند مصالحه‌ی پایدار نشده است. همه‌چیز در دایره‌ای از تلافی، نفرت، و بازی‌های صفر و یکی گرفتار شده است.چرا صلح در خاورمیانه دشوارتر است؟واقعیت آن است که بر خلاف اروپا که پس از جنگ جهانی دوم تحت یک نظم فراملی (با حمایت ایالات متحده و زیر سایه‌ی تهدید شوروی) سامان گرفت، خاورمیانه:- فاقد یک چارچوب منطقه‌ای امنیتی مشترک است،- با دخالت قدرت‌های خارجی متنوع و متضاد روبه‌روست،- و درگیر دولت‌هایی‌ست که اغلب مشروعیت داخلی شکننده‌ای دارند و از سیاست خارجی برای «وحدت داخلی» بهره‌برداری می‌کنند.در چنین زمینه‌ای، گفت‌وگو جای خود را به تهدید، و دیپلماسی به موشک داده است.درک دیرهنگام صلح: سناریوی هشدارآمیزپرسش کلیدی این‌جاست: آیا خاورمیانه تنها زمانی به صلح می‌رسد که همچون اروپا، از دل خاکستر جنگی ویرانگر و همه‌جانبه سر بردارد؟آیا باید شهرهایی چون بیروت، تهران، تل‌آویو، دمشق یا ریاض در آتش فرو روند، تا کشورها به این درک برسند که حتی دشمنان دیرین نیز می‌توانند در قالب نهادهای منطقه‌ای به صلح و همکاری برسند؟از نگاه عقلانیت تاریخی، صلح زودهنگام – پیش از فاجعه – ارزشمندتر و ممکن‌تر است. اما در منطقه‌ای که قدرت نرم، گفت‌وگوی بین‌دینی، نهادسازی منطقه‌ای و بازتعریف امنیت به حاشیه رفته‌اند، هنوز آینده‌ای خالی از خشونت تضمین‌شده نیست.ضرورت بازاندیشی: از امنیت نظامی به امنیت انسانیخاورمیانه نیازمند تغییر پارادایم است:- از امنیت سخت‌افزارمحور به امنیت انسانی و توسعه‌محور- از نظم مبتنی بر بازدارندگی نظامی به نظم مبتنی بر اعتمادسازی متقابل- از سیاست‌ورزی ایدئولوژیک به سیاست‌ورزی واقع‌گرایانه و بلندمدت- چنین تغییراتی تنها از دل گفت‌وگو، ساخت سازوکارهای حل منازعه و پذیرش تکثر منطقه‌ای حاصل می‌شود.نتیجه‌گیریدرسی که اروپا پس از فجایع قرن بیستم آموخت، برای خاورمیانه نه فقط آموزنده، بلکه حیاتی‌ست.پایان دادن به چرخه‌های خشونت در منطقه، صرفاً یک انتخاب اخلاقی نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای بقا، ثبات و توسعه‌ی جمعی است.اگر این منطقه نتواند از گذشته‌ی پرتنش خود عبور کند، ممکن است تنها پس از ویرانی بزرگ، به همان درکی برسد که اروپا هشتاد سال پیش بدان دست یافت—و شاید آن‌گاه دیگر، برای بازسازی دیر شده باشد.