. «دین برای عاشقان است، برای مردان و زنان پرشور، برای مردمانی واقعی که ورای سود و منفعت به چیز دیگر

. «دین برای عاشقان است، برای مردان و زنان پرشور، برای مردمانی واقعی که ورای سود و منفعت به چیز دیگری شور می‌ورزند، برای انسان‌هایی که به چیزی معتقدند، که دیوانه‌وار به چیزی امید بسته‌اند و با عشقی ورای ادراک، به چیزی عشق می‌ورزند. بنا به گفتهٔ یک حواریِ نامدار:…برای خاطرِ دیدار...کسی که مثل مولانا و حافظ می‌اندیشد، دین را ترک نمی‌کند، بلکه دستمایهٔ عشق می‌سازد. دریچه‌ای رو به دیدار. دین‌ورزی او رو به غایت عشق دارد. رو به مقصد دیدار. و این عشق است که او را از دین‌پرستی بازمی‌دارد و از محدودماندن در مرزبندی‌های مسجد و کلیسا [=محراب و چلیپا] می‌رهاند.بحمدِاللَّه به عشق او بِجَستیماز این تنگی که محراب و چلیپاست!(مولانا، غزل ۳۵۵)دیگر معیار او برای ارزیابی اهل خدا، گزاره‌های اعتقادی یا توانایی‌های نامتعارف یا دانش بسیار نیست. او اهل خدا را با توانایی‌شان در عشق‌ورزیدن می‌سنجد:نشان اهل خدا عاشقی است، با خود دارکه در مشایخ شهر این نشان نمی‌بینم(حافظ)نگاهی که به بی‌دینان دارد نیز متفاوت است. کسی که عاشقانه می‌زید در نگاه او حقیقت و گوهر دین را دریافته است:هر آن کافر که او قربانِ عشق استبه کیش ما مسلمان می‌نَهندَش(خواجوی کرمانی)دین می‌ورزد، اما به آموزگاری عشق‌، در قید و بندِ مذهب‌پرستی نمی‌ماند:مرا از قیدِ مذهب‌ها برون آورد عشقِ اوکه چون خورشید طالع شد نهان گردند کوکب‌ها(صائب)مآلِ کفر و ایمان را نمی‌دانم، همی‌دانمکه هر کس عشق ورزد عاقبت محمود می‌باشد(صائب)أدينُ بدينِ الحبِّ أنَّى توجَّهتْرَكائِبُهُ فالحُبُّ ديني وإيماني(ابن عربی)چرا نماز می‌گزارد؟ چرا ذکر می‌کند؟ پاسخ می‌دهد به خاطر نور. به خاطر کسب نور. به خاطر گشودن پنجره‌ای رو به دوست:دوزخ است آن خانه کآن بی‌روزن لستاصلِ دین، ای بنده،‌ روزن کردن استتیشهٔ هر بیشه‌ای کم زن، بیاتیشه زن در کندنِ روزن، هلا(مثنوی، ۳: ۲۴۰۶_۲۴۰۷)هین دریچه سوی یوسف باز کنوز شکافش فُرجه‌ای آغاز کنعشق‌ورزی آن دریچه کردن استکز جمالِ دوست سینه روشن است(مثنوی، د۶: ۳۱۲۶-۳۱۲۷)و خوب می‌داند که زندگی بدون دیدار، چقدر تاریک، چقدر کم‌مایه است. ایمان و عشق، به او تجربهٔ دیدار می‌بخشند، و دیدار، به چشم‌های او روشنی:جهان، روشن ز ماه و آفتاب است جهانِ ما به دیدارِ تو روشن(سعدی)و به لطف دیدار، دیدار از رهگذر ایمان، دیدار از معبر عشق، فراتر از جهان می‌ایستد. فراتر از اندوه جهان:همه غم‌های جهان هیچ اثر می‌نکنددر من از بس که به دیدار عزیزت شادم(سعدی)آیا عشق، آیا ایمان، آیا دین، می‌تواند به من، به ما، تجربهٔ دیدار ببخشد؟〰 صدیق قطبی۴ شهریور ۱۴۰۵@sedigh_63