📝 آیا هر نگره مورد #اجماع دانشگاهیان را می‌توان #علم نامید!؟نخست نگاهی به چند مفهوم و ناهمسانی آنها:1️⃣ #اجماع یعنی بیشتر -نزدیک به همه- متخصصان یک حوزه، به پشتوانه شواهد در دسترس، یک نگره را بهترین توضیح بدانند.2️⃣ #علم یک روش است، نه تنها مجموعه‌ای از باورها!این روش بر مشاهده، آزمون‌پذیری، تکرارپذیری، نقد، و امکان ابطال استوار است.3️⃣ #نگره_علمی تنها بر پایه شواهد (فکت‌ها) شکل گرفته و پیش‌بینی‌های آزمون‌پذیر ارائه می‌دهد.از این روی:◀️ اگر اجماع بر سر نگره‌ای باشد که روشمند به دست آمده و همچنان در معرض آزمون و نقد باشد، می‌توان آن را یک نگره علمیِ پذیرفته‌شده دانست.◀️ اگر اجماع، برآمده از ملاحظات فلسفی، سیاسی، اخلاقی، تفسیری یا برداشتهای شخصی باشد، هرچند در دانشگاه پذیرفته و گسترده باشد -و هرچندان استادان بنام دانشگاه در تایید آن مقاله‌ها و کتابها نوشته باشند!- لزوماً #علم شناخته نمی‌شود.⏪نمونه:نگره فرگشت زیستی یا نگره نسبیت به پشتوانه گستردگی تجربی و آزمون‌های مکرر، نگره‌های علمی هستند.در برابر، اجماع بر سر یک انگاره در فلسفه، حقوق، ادبیات، تاریخ، اخلاق یا... -هرچند در دانشگاه شکل گرفته باشد- ، آن را به علم تجربی یا #نگره_علمی تبدیل نمی‌کند.⏪ از سوی دیگر، #اجماع علمی معیار فرجامین حقیقت نیست! تاریخ علم نشان می‌دهد که گاهی اجماع‌ها با پیدایی انگاره‌ها و/یا شواهد (فکت‌های) جدید دگرگون شده‌اند. با این حال، تا زمانی که شواهد استوار‌تری ارائه نشود، پذیرش اجماع متخصصان معمولاً نه تنها آسانترین که چه بسا معقول‌ترین موضع عملی است، بویژه اگر این اجماع برآیند ارزیابی گسترده شواهد باشد، نه صرف تفسیر شخصی یا نظر افراد.⏮️یک نمونه تاریخی: رابطه علیت میان زخم‌معده با استرس تا دههٔ ۱۹۸۰، نظر غالب این بود که زخم معده معلول استرس و اسید معده است.#بری_مارشال و #رابین_وارن نشان دادند که باکتری Helicobacter pylori در بسیاری از موارد عامل اصلی استجامعه پزشکی به دلایلی چند برابر این ادعا ایستاد:1️⃣ نظریه رایج با سال‌ها تجربه بالینی سازگار به نظر می‌رسید.2️⃣ هیچ پزشک باور نداشت که باکتری بتواند در اسید معده زندگی کند.3️⃣ نتایج نخستین هنوز محدود بودند.4️⃣ انگاره تازه با اجماع دانشگاهیان -که نگره دانسته می‌شد!- مغایرت داشت!حتی مقاله‌های اولیه آنان به‌سختی پذیرفته می‌شد.این دو پزشک بعدها جایزهٔ نوبل گرفتند.⏮️ نکته مهم:فلسفه علم معمولاً به علوم توصیفی (Descriptive) و علوم هنجاری (Normative)نگاهی دوگانه دارد!در علوم توصیفی، می‌توان با آزمایش و مشاهده برخی نظریه‌ها را رد یا تأیید کرد.در اخلاق و فلسفه و دانش اجتماعی، حتی اگر هم بر سر فکت‌ها(شواهد) همداستانی باشد، ممکن است همچنان در استنتاج و این که «چه باید کرد» دوگانگی یا چندگانی دیدگاه باشد.به همین دلیل، دگرگونی اجماع در فلسفه یا علوم اجتماعی لزوماً به معنای کشف یک «حقیقت تجربی» تازه نیست؛ بیشتر نشان‌دهنده تغییر در استدلال‌های پذیرفته‌شده، اولویت‌های ارزشی یا تفسیرهای رایج است. از همین روی، #اجماع در این حوزه‌ها معمولاً نسبت به اجماع در علوم تجربی، موقتی‌تر و ناپایدار‌تر دانسته می‌شود.⏮️برآیند:اجماع دانشگاهیان -بویژه در دانش‌های اجتماعی- شرط کافی برای علمی بودن یک دیدگاه نیست. علمی بودن به روش، شواهد و آزمون‌پذیری وابسته است، نه صرفِ میزان هم‌داستانی کارشناسان.گزارش شاهنامه، بویژه #استوره‌ها نیز با توجه به رویکرد #هرمنوتیک، مشمول همین برآیند است و اجماع دانشگاهیان شرط کافی برای علمی دانستن یک برداشت یا گزارش نیست!✍️ #سیروس_حامی تیرگان ۱۴۰۵ - یزد @ShahnamehToosi