🔺از ساده‌پوشی انقلابی تا زندگی اینستاگرامیویدئوی کمیابی که این روزها از هاشمی رفسنجانی وایرال شده ب

🔺از ساده‌پوشی انقلابی تا زندگی اینستاگرامیویدئوی کمیابی که این روزها از هاشمی رفسنجانی وایرال شده به‌عنوان شاهدی عیان از یک مقطع مهم تاریخ معاصر ایران، حاوی نکات شایسته تأمل فراوانی است.آقای هاشمی در این ویدئو، که به نظر می‌رسد در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ ضبط شده باشد، ابتدا از تغییر ارزش‌های مادی جامعه سخن می‌گوید و از اینکه دیگر دغدغه مردم داشتن ماشین، خانه بزرگ و زندگی مرفه نیست، به‌عنوان یکی از پیامدهای فضای انقلابی یاد می‌کند. سپس نکته‌ای حتی جالب‌تر را مطرح می‌کند: اینکه مردم حتی به ظاهر خودشان هم بی‌توجه شده‌اند و رغبتی به پوشیدن لباس‌های اتوکشیده ندارند.هر دو بخش سخنان هاشمی قابل تأمل است. انقلاب‌ها در سال‌های نخست معمولاً با نوعی شور و سرمستی همراه‌اند؛ ارزش‌های پیشین را به چالش می‌کشند و در پی ساختن «انسان نوین» و «جامعه نوین» هستند. در ایران پس از انقلاب نیز ساده‌زیستی، بی‌اعتنایی به تجمل و بسیج سیاسی و اجتماعی، بخشی از فرهنگ رسمی و انقلابی شد.اما این شور اولیه دیر یا زود فروکش می‌کند و جامعه دوباره مطالبات عینی و مادی خود را مطرح می‌کند. انقلاب ایران نیز از این قاعده مستثنی نبود و در سال‌های بعد، توسعه و دستاوردهای مادی به تدریج جایگاه مهم‌تری در گفتمان رسمی پیدا کردند.اشاره هاشمی به لباس اما از جهتی دیگر اهمیت دارد. انقلاب ۱۳۵۷ فقط نظام سیاسی را تغییر نداد؛ بلکه در ظاهر مردم نیز انقلاب کرد. سبک لباس پوشیدن، آرایش، میزان توجه به آراستگی و حتی معیارهای زیبایی در فضای عمومی دستخوش تغییر شد.تصاویر باقی‌مانده از دهه‌های پیش از انقلاب، دست‌کم در شهرهای بزرگ و در میان بخش‌هایی از طبقه متوسط، از تنوع و رنگارنگی قابل توجه پوشش و توجه به آراستگی ظاهری حکایت دارند. زنان آراسته و مرتب، مردان کراوات‌زده و اتوکشیده تصویری دلپذیر از عکس‌های سفید و سیاه قبل از انقلاب به نمایش می‌گذارند.البته نباید از عکس‌های گزینشی آرشیوی تصویری کامل از جامعه ساخت؛ اما نمی‌توان این واقعیت را نیز نادیده گرفت که فرهنگ انقلابی دهه ۶۰، ساده‌پوشی و بی‌اعتنایی به تجمل را به یک فضیلت تبدیل کرد و نظامی متفاوت از زیبایی‌شناسی و هنجارهای ظاهری را بر فضای عمومی حاکم ساخت.از همین رو، هنگامی که حدود دو دهه بعد شبکه‌های اجتماعی در ایران گسترش یافتند، مقایسه عکس‌های مردم پیش و پس از انقلاب به سوژه‌ای جذاب تبدیل شد. گاه با طنزی تلخ گفته می‌شد که ایران گذشته، از نظر ظاهر و سبک زندگی، شبیه آینده‌ای است که از دست رفته است.البته پس از جنبش ژینا، این مقایسه معنا و موضوعیت خود را از کف داد. تغییرات محسوس در پوشش و حضور اجتماعی مردم، بار دیگر بخشی از رنگارنگی و تنوع ظاهری گذشته را به خیابان‌های ایران بازگرداند.اما داستان به اینجا ختم نمی‌شود.جامعه‌ای که در دهه ۶۰، ساده‌پوشی و بی‌اعتنایی به ظاهر را  فضیلت می‌شمرد، امروز تخت گاز در جهت مخالف می‌راند. شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، نوع دیگری از پویایی اجتماعی را پدید آورده‌اند: تلاش برای خوب دیده شدن.اگر در گذشته قرار بود ظاهر مطلوب از بالا تعریف شود، امروز هرکس می‌تواند تصویر مطلوبی از خودش بسازد و عرضه کند. بهترین لباس، زیباترین خانه، جذاب‌ترین سفر، شادترین لحظه و آراسته‌ترین چهره، همه در ویترینی دائمی به نمایش گذاشته می‌شوند. نمایشی که اغلب با گزینشی افراطی و حذف و برجسته‌سازی‌های زیاد انجام می‌شود.بدون شک ابعاد این تحول هرگز به مخیله‌ی هاشمی انقلابی خطور نمی‌کرد که ۹ سال بعد از مومنان خواست از ساده‌زیستی و چه بسا ژند‌‌ه‌پوشی رایج فاصله بگیرند و به مانور تجمل در مساجد بپردازند.جامعه امروز ایران با گام‌هایی شتابان از یک شمایل ایدئولوژیک و قیافه‌ی آرمانی زن و مرد حزب‌الهی به سوی نوعی «زندگی اینستاگرامی» حرکت کرده است؛ از ساده‌پوشی و کم‌اعتنایی به نمایش ظاهری، به نمایش افراطی ظاهر و سبک زندگی.این بار دولت مداخله‌گر و حداکثری دهه ۶۰ سبک زندگی را تعیین نمی‌کند، بلکه دوربین تلفن همراه و الگوریتم شبکه‌های اجتماعی، بخش مهمی از اختیارات نهادهای آموزشی و شوراهای متعدد فرهنگی حکومت را در اختیار خود گرفته‌اند.به احتمال قوی خیابان انقلابی و فضای عمومی اسلامی مورد نظر هاشمی دهه‌ی ۶۰ چیزی در مایه‌های زندگی اجتماعی در چین دوران انقلاب فرهنگی، اردوگاه‌های الفتح در لبنان که زنان و مردان خاکی پوش کنار یکدیگر آموزش می‌دیدند و شوروی سال‌های جنگ کبیر میهنی بود. اما ژنریک سازی زندگی اجتماعی و تیپ و استایل زنان و مردان مانند برکه را با چوب گرفتن است. روشن است که مهندسی اجتماعی در طراز کشورها و جوامع غیر ممکن است و اگر توفیقی ولو موقت هم حاصل آید در سطح "شهر اشرف‌ها" و سازمان‌ها و فرقه‌های بسته خواهد بود.#صلاح_الدین_خدیو @sharname1