🔺لیبرال دمکراسی؛ خانه پدری در سرزمین مادریاین سومین یادداشت راقم این سطور درباره مناقشه‌ای است که م

🔺لیبرال دمکراسی؛ خانه پدری در سرزمین مادریاین سومین یادداشت راقم این سطور درباره مناقشه‌ای است که مناظره موسی غنی‌نژاد درباره شریعتی و در سطحی گسترده‌تر، درباره میراث فکری و فرهنگی انقلاب ۵۷ برانگیخت. در هر سه یادداشت کوشیده‌ام تا حد امکان از بیرون به این منازعه نگاه و با فاصله گرفتن از ادبیات جدلی آن، سویه‌های نظری و تاریخی بحث را برجسته کنم و به زمینه‌های مستند آن توجه دهم.در همین چارچوب، متن اخیر سروش دباغ در پاسخ به محمد قوچانی، فارغ از بخش‌های جدلی آن، نکته‌ای نظری دارد که به نظرم شایسته تأمل است.دباغ از نقد اخلاقی سرمایه‌داری و مصرف‌گرایی آغاز می‌کند و می‌گوید خود در یک سفر فکری ده‌ساله، از لیبرال‌دموکراسی به سوسیال‌دموکراسی رسیده است.کدام سفر؟ از کجا به کجا؟ آیا اگر از گوشه‌ی پشتی اتاق بروی و کنار پنجره بنشینی، نامش سفر است؟البته  اگر آن را درباره تجربه شخصی دباغ به کار ببریم،مفهوم است؛ اما اگر آن را به نسبت تاریخی لیبرال‌دموکراسی و سوسیال‌دموکراسی تعمیم دهیم، صورت مسئله تغییر می‌کند.چه این دو نحله فکری  را اساسا  نمی‌توان دو سوی یک خط یا دو اردوگاه متخاصم دانست. سوسیال‌دموکراسی پس از جنگ دوم بیرون از نظم لیبرال‌دموکراتیک شکل نگرفت. بخش مهمی از سوسیالیسم اروپایی با پذیرفتن انتخابات، پارلمان، حقوق فردی و حکومت قانون از انقلاب فاصله گرفت.  در سوی دیگر نیز لیبرالیسم اروپایی با پذیرش دولت رفاه، خدمات عمومی و مسئولیت اجتماعی، از تصور بازار کاملاً رهاشده فاصله گرفت.بنابراین در این تجربه تاریخی فقط سوسیالیست‌ها «سفر» نکردند. هر دو سوی ماجرا در یک مصالحه تاریخی به مرز مشترک رسیدند. حاصل نیز نظمی بیرون از خانواده لیبرال‌دموکراسی نبود، بلکه صورتی اجتماعی‌تر از همان نظم بود.همانگونه که اشاره شد، «سفر فکری» به عنوان تجربه زیسته درباره شخص دباغ بیراه نیست. کسی که تجربه زیسته‌اش از ایران با دولت مداخله‌گر، محدودیت آزادی‌های فردی و دخالت قدرت سیاسی در حوزه خصوصی همراه بوده، طبیعی است که آزادی فرد، تکثر، تساهل و مهار دولت را در کانون دغدغه‌های خود قرار دهد. در حالی که زندگی در غرب  پنجره دیگری به روی او می‌گشاید: اینکه آزادی فردی ولو در حد مطلق اگر با تأمین اجتماعی، توان اقتصادی و امکان واقعی انتخاب همراه نباشد، همیشه به آزادی مؤثر منجر نمی‌شود.این تحول فکری نه عبور از لیبرال‌دموکراسی به سوسیال‌دموکراسی، بلکه حرکت از یک تلقی از آزادی به تلقی دیگری از آن است.اگر در یک گذار دموکراتیک فرضی، لیبرال‌دموکراسی را سنگ‌بنای نظام سیاسی بدانیم، مسئله نه انتخاب میان لیبرال‌دموکراسی و سوسیال‌دموکراسی، بلکه این خواهد بود که یک نظام لیبرال‌دموکراتیک تا چه اندازه باید اجتماعی باشد.لیبرال‌دموکراسی چارچوب سیاسی را تعیین می‌کند: آزادی‌ فرد، تکثر سیاسی، حکومت قانون و مهار دولت. سوسیال‌دموکراسی در درون همین چارچوب، درباره دامنه مسئولیت اجتماعی دولت، حقوق اقتصادی و اجتماعی، خدمات عمومی و بازتوزیع ثروت تصمیم می‌گیرد.از این منظر، مصالحه آینده ایران نیز می‌تواند بر سر نسبت آزادی و عدالت، بازار و دولت، فرد و جامعه شکل بگیرد؛ دولتی که در زندگی خصوصی شهروندان مداخله نمی‌کند، اما در برابر فقر، انحصار و ناامنی اجتماعی نیز بی‌تفاوت نیست.مثلا  می‌توان تصور کرد که دباغ  متاخر، در صورت استقرار نظمی دموکراتیک‌تر، به جای بازگشت به چپ یا راست مذهبی غیر لیبرال، در جست‌وجوی نوعی دین‌داری دموکراتیک و عدالت‌خواه باشد؛ چیزی که از حیث ساختار فکری، بیش از آنکه به خداپرستان سوسیالیست یا مجاهدین خلق شبیه باشد، به سنت دموکراسی مسیحی و سوسیال‌مسیحی اروپا نزدیک است: حضور دین در جامعه و عرصه عمومی، بدون تبدیل آن به مبنای انحصاری قدرت سیاسی.در این صورت، جایگاه نیروهای فکری امروز ایران نیز روشن‌تر می‌شود. غنی‌نژاد را می‌توان در سمت تأکید بیشتر بر بازار و آزادی اقتصادی دید؛  محافظه کاران مذهبی  در سمت تأکید بر ارزش‌‌های سنتی، نهاد خانواده و جریان‌های دینی دموکراتیک در جست‌وجوی راهی برای حضور دین در عرصه عمومی، بدون تبدیل آن به مبنای انحصاری قدرت سیاسی.با الهام از تجارب اروپا پس پرسش اصلی این نیست که  که باید «لیبرال‌دموکراتیک» بود یا «سوسیال‌دموکراتیک». مساله این است که یک نظم لیبرال‌دموکراتیک تا چه اندازه اجتماعی خواهد بود، بازار و دولت چه نسبتی با یکدیگر خواهند داشت و دین چه جایگاهی در جامعه مدنی و عرصه عمومی پیدا خواهد کرد.ظهور سوسیال دمکراسی و دولت رفاه در اروپای پس از جنگ محصول چنین مصالحه‌ای بود: سوسیالیست ها سیستم را به رسمیت بشناسند و از شعار انقلاب دست بردارند. لیبرال‌ها هم دخالت محدود دولت در تنظیم زندگی اجتماعی را به پذیرند.#صلاح_الدین_خدیو @sharname1