نقد و بررسی گزیده بر دیوان اشعار مهجور خندابی ✍️ عرفان ساوئیاز نام شراه در دوره ساسانیان به این‌سو د

نقد و بررسی گزیده بر دیوان اشعار مهجور خندابی ✍️ عرفان ساوئیاز نام شراه در دوره ساسانیان به این‌سو در منابع یاد شده، شراه منطقه‌ای گسترده بوده، اما امروزه در دو استان همدان و مرکزی قرار دارد. ادبیات فارسی در شراه دارای جایگاهی مهم بوده، دو تن از مشاهیرش را می‌توان از ابویعقوب یوسف بن ایوب بن حسین بن وهره بوزنجردی (متوفی 535 ق) و فخرالدین ابراهیم بن بزرگمهر بن عبدالغفار کمجانی عراقی (متوفی 688 ق) نام برد. بحث پیش رو ادبیات فارسی نیست، بلکه ادبیات ترکی است. آثار ترکی کلاسیک انگشت‌شمار هستند و به لحاظ تعداد آثار با آثار ادبیات فارسی قابل‌قیاس نیستند.  در همین سو در منطقه شراه اقوام ترک ساکن هستند. شراه اگر دارای ادبیات فارسی کلاسیک است، اما فاقد ادبیات ترکی کلاسیک هست. با این حال، به تازگی در رابطه با ادبیات ترکی متأخر اثری تصحیح و منتشر شده با نام «دیوان اشعار مهجور خندابی» که قدمت چندانی ندارد و در واقع در زمره ادبیات عاشیقی و ادبیات ترکی متأخر قرار می‌گیرد. از زندگانی مهجور خندابی هیچ‌گونه اطلاعی در دست نیست. جز اینکه خنداب را ترک کرده و جلای وطن نموده و در ساوه مستقر شده، اما در اشعارش یاد خنداب همان زادگاهش را زنده نگه می‌دارد. این دیوان اشعار، توسط علی رمضانی و اسدالله امیری تصحیح و منتشر شده، اما اسدالله امیری و فردی دیگر با نام احسان قاسم‌خانی به طور جداگانه مقدمه‌هایی را بر این دیوان می‌نویسند. اسدالله امیری در نوشته‌اش به نام‌های ترکی بر روستاها و مواضع منطقه اشاره می‌کند. البته پوشیده نیست که گاهی نام‌های ترکی در قبل از آن نام‌های پیشا ترکی هم داشته‌اند؛ به مانند: رود شراه به ترکی رود قره چای؛ رود کاریان به ترکی رود قره کهریز. امیری پا را فراتر می‌نهد و ادعا می‌کند که نام اراک ریشه در نام ترکی اَرَگ دارد. بر پژوهشگران بومی برساخته شدن نام اراک از نام عراق پوشیده نیست. نیز بنا بر نقل حمزه اصفهانی نام عراق واژه‌ای فارسی به معنای ساحل است. احسان قاسم‌خانی به تاریخ ادبیات ترکی در استان مرکزی می‌پردازد. وی می‌افزاید که ادبیات ترکی در استان مرکزی قرن‌ها سابقه دارد.  در همین سو و با مطالعه بر شراه و خنداب و کمیجان همین دانسته است که دیوان اشعار مهجور خندابی، تنها اثر یافت شده و نیز اثری متأخر است و زمان چندانی از تألیف آن نمی‌گذرد؛ پس ادعای قاسم‌خانی، ادعایی باطل هست. در انتهای این کتاب، چندین تصویر ضمیمه شده:  اولین تصویر تالاب کَرده خورد است که تنها دریاچه در اقلیم شراه هست، اما نگارندگان تنها نام ترکی آق گل را برای آن برمی‌گزینند. دومین تصویر برای سنگ‌نگاره‌های شراه است. نیز بسیاری از پژوهشگران تاریخ از ادعاهای پان ترکان در باب سنگ‌نگاره‌ها مطلع هستند که آن را خطی پروتو ترکی می‌دانند.  قدمت این سنگ‌نگاره‌ها به بیش از 7 هزار سال قبل باز می گردد. پس با اندکی دیرینه شناسی نمی توان آن را به ترکان نسبت داد، حتی اگر این سنگ نگاره ها در منطقه قو دره سی در روستای ارجناوند باشند. سومین تصویر متعلق به رود شراه است، اما نگارندگان فقط نام ترکی آن یعنی قره چای را یاد می‌کنند و نام فارسی کهن آن دیگر برایشان مطرح نیست. این نشان می‌دهد که مصححان دیوان اشعار مهجور خندابی با ظرافت تمام در سمت‌وسوی بزرگ‌نمایی‌هایی از جنس اعمال و رفتار پان‌ترکیست‌ها قدم برمی‌دارند. پان‌ترکیسم در ابتدا فرهنگی کار می‌کند، هنگامی که کارش به استقرار رسید، وارد فاز سیاسی می‌شود و به جمهوری آذربایجان و جمهوری ترکیه متصل می‌شوند. یعنی آنان در ابتدا فرهنگی و سپس سیاسی عمل می‌کنند.  گفتنی است که این ویژگی‌های مقدمه‌نویسان و مصححان این دیوان در شخص صاحب دیوان یعنی مهجور خندابی دیده نمی‌شود. مهجور خندابی وقتی به ادبیات ترکی و ادبیات عاشیقی می‌پردازند، مسلماً به ترکی واژه‌ها را سر هم می‌کند و شعرش را به نظم می‌کشد، اما وقتی که در قالب شعری از زادگاهش خنداب یاد می‌کند، به‌گونه‌ای دیگر رفتار می‌نماید، یعنی یک مصراع به فارسی و یک مصراع را به ترکی به نظم می‌کشد. نیز پایان این نقد و بررسی گزیده را با این قطعه شعر فارسی-ترکی از مهجور خندابی به پایان می‌برم:گفتم سفر کنم دردم کم شود بیلمدیم کی زاردیر ایشی غریبین به این سبب بلکه رفع غم شود بیلمه‌دیم کی اولماز اوتو غریبین گفتم روزی دور شوم گر از وطن گئدیم یاد ائللره گؤرمه‌سین دشمن ندانستم غربت بوده پر محن آخارمیش گؤزوندن یاشی غریبین می‌گذرد از خاطرم هر زمان کی غربت تیکاندیر وطن گلستان فهمیدم که غلط کردم دوستان وطن‌ایمیش گلستانی غریبین گفتم یارا که حیف نباشد وطن غربت بلاسینی گورمه‌میشدیم من ای دل خون شده بشنو این سخن غربتده غمخواری اولماز غریبین مهجور خنداب‌لی هر قصه بخوان گؤر سؤزلرین نئجه اولوب داستان طالع اگر بدر کند ای فلان چه غریبلیک چه وطنی غریبین