#مقاله ۵۱ بخش پسین و آخر«کار خداست یا عوامل و علل تجربی؟!»علمای اسلامی، پاسخ‌های متعددی داده‌اند که ما یکی از ساده‌ترین، همه‌فهم‌ترین و در عین حال مطابق با علم روز را بیان می‌داریم: ابتدا همه می‌دانیم که محال نیست که مثلاً بدن (با شرایط خاصی) در خاک نپوسد، یعنی عواملی که برای پوسیدن بدن انسان دخیل هستند، در شرایطی منتفی شوند.چنین چیزی هم ممکن است و هم امکان رد شدن آن در علوم تجربی نیست.حال چه اشکال دارد که انسانی که چهل بار غسل جمعه انجام داده است و در خاک دفن می‌شود، خداوند تمامی این شرایط را برای او فراهم آورد. بدین معنا که بدن او از لحاظ علوم تجربی به‌‌خاطر قرار گرفتن در شرایط و قوانین خاصی نپوسد، و قرار گرفتن در چنین شرایط و قوانینی توسط اسباب الهی به دلیل غسل‌های او بوده باشد.به بیان دیگر خداوند از طریق ماده که موضوع علوم تجربی است، اسباب و مقدمات آن اعمال معنوی را فراهم می‌کند.موید این مطلب، روایتی از اهل بیت (ع) است که خداوند متعال ابا دارد این‌که اشیاء را جاری کند مگر با سبب‌ها و قوانین خود.توضیح بیشتر این‌که خداوند گرچه می‌تواند بدون سبب، اشیایی را از ابتدا بیافریند، همچنین می‌تواند با سبب مادی، تغییرات و انفعالاتی در اشیا و مواد ایجاد کند. قانون و سیره الهی طبق این روایت این چنین است که تنها با اسباب، چنین آفرینش و تغییراتی صورت می‌گیرد به عنوان مثال، خلق هر انسانی همانند آدم می‌توانست بدون پدر و مادر صورت بگیرد، اما سیره بر این قرار گرفت که برای ولادت هر انسانی، پدر و مادر نیاز باشد. بر همین منوال خداوند متعال تمامی پاداش‌ها و تاثیرات مادی که برای امور معنوی در دین گفته شده است را از طریق ماده برای انسان فراهم می‌آورد.چنین پاسخی هیچ گونه اشکال ساینتیک و علوم تجربی بر آن وارد نمی‌شود. عمدتاً هنگامی که برخی افراد ناآگاه از چنین تاثیرات مادی برای امور معنوی را می‌شنوند به سرعت آن را منکر می‌شوند و انکار آن را به علم روز، عصر تکنولوژی، و جهان پیشرفته ارجاع می‌دهند که دیگر همه چیز با اسباب و مسببات مادی صورت می‌گیرد و دیگر جایی برای فرضیه‌های غیر علمی و ماوراء طبیعی نیست. حال در این پاسخ تمامی تاثیرات از طریق علوم تجربی قابل اثبات و همچنین به وسیله ماده و نه ماوراء ماده صورت می گیرد.مثال های متعدد تاریخی نیز برای این مطلب می توان ارائه داد به عنوان مثال هنگامی که خداوند تضمین کرد که موسی زنده بماند و در قتل عام کودکان توسط فرعون کشته نشود به طور بسیار طبیعی به دست آسیه همسر فرعون سپرده شد و آسیه فرعون را برای نکشتن موسی متقاعد کرد و این چنین موسی از شر فرعون در امان ماند.یا هنگامی که پیامبر در غار مخفی شد و مشرکان به دنبالش آمدند، خداوند تضمین کرد که پیامبرش را حفظ کند و تنها با آشیانه کردن پرنده‌ای بر لبه‌ی غار و تار عنکبوتی بر دهانه آن، باعث شد که مشرکان گمان کنند که مدت‌ها این غار، خالی بوده، پس کسی در آن نیست.یا خداوند می توانست برای عذاب کردن قوم‌های گنهکار، در یک آن، همه را نابود کند؛ اما سیرت الهی بر این است که با همین اسباب مادی و کنترل ماده آنان را نابود کند؛ به عنوان مثال قوم نوح با همین باران که تبدیل به سیل شد، غرق شدند و قوم لوط با زلزله و مانند آن در حالی که خداوند قدرت نابود کردن بدون چنین اسباب مادی را داشت.پایان@shobhedini