📜 «پنهان‌سازی استراتژیک»؛ روایت ناگفته‌ای از انگیزه‌های زمینی در ساده‌سازی نمای خانه‌های ایرانی✍️ ش

📜 «پنهان‌سازی استراتژیک»؛ روایت ناگفته‌ای از انگیزه‌های زمینی در ساده‌سازی نمای خانه‌های ایرانی✍️ شهرام یاریتا به حال به این فکر کرده‌اید که چرا در معماری سنتی ایران، نمای بیرونی خانه‌ها اغلب خاکی، گلی و بی‌تزئین است، اما وقتی پا به داخل می‌گذارید، با بهشتِ باغ‌ها، حوض‌ها و تزئینات چشم‌نواز روبرو می‌شوید؟اکثر پژوهش‌های ما در تاریخ معماری، این پدیده را به مفاهیم انتزاعیِ عرفانی، الهی و فلسفی پیوند می‌دهند؛ غافل از اینکه معماری، پیش از هر چیز، پاسخِ یک «انسانِ زمینی» به شرایطِ پیرامونش است.بررسی سفرنامه‌های اروپاییانِ دوره قاجار، روایتی متفاوت و ناگفته از این تضاد بیرون و درون را فاش می‌کند. در این روایت، سادگی نمای بیرونی یک «انتخاب استراتژیک» و آگاهانه بوده است؛ نه یک اجبار هنری. دلایل این پنهان‌سازی، به‌شدت زمینی و عینی است:۱. مصونیت از غارت و مصادره حکومتی: خانه‌های مجلل و آراسته، طعمه‌ای برای سربازان و مأموران دولتی بودند. «هرگاه دست روی خانه‌ای می‌گذاشتند مالک آن را از خانه بیرون می‌انداختند!» (وارینگ)۲. ترس از چشم‌زخم و حسادت همسایگان: ایرانی بسیار بیمناک بود که مبادا نظر همسایگان و دیگران به تجملات خانه او جلب شود. در خانه بزرگان هم این نکته مراعات می‌شد و معماران جلوخان را حتی‌الامکان ساده می‌ساختند. (آلمانی)۳. دیوار گلی، سدی در برابر نگاه‌های فضولی: این سادگی عمدی، یک سد دفاعی در برابر اجتماع بود. «شرط عقل نیست اگر کسی امکانات و ثروتش را در انظار عمومی به نمایش بگذارد و دیوار گلی این فاصله را حفظ می‌کند.» (ویشارد)به عبارت دیگر، این خانه‌های گلی، حاصل یک «پنهان‌سازی استراتژیک» برای حفظ جان، مال، آرامش و حریم خصوصی بودند. صاحب‌خانه‌ها با وجود توانایی مالی و هنری، عامدانه نمای بیرون را ساده می‌ساختند تا درونِ سرشار از زندگیِ خود را از چشمانِ نامحرم، حکومت و حسودان در امان نگه دارند. آری، معماری با زندگی روزمره و ترس‌های آدمی گره خورده است، نه فقط با عرفان.اما این ماجرا یک پایانِ تاریخیِ جالب دارد: این وضعیت تا زمان ایجاد «ثبت اسناد» در دوره رضاشاه ادامه داشت؛ و بعد از ایجاد ثبت اسناد، شهر کم‌کم چهرهٔ دیگری گرفت.نکته‌ی مهم اینجاست که مورخان و پژوهشگران، تغییر چهرهٔ شهر در دورهٔ رضاشاه را اغلب و صرفاً به تحولات جهانی (مثل مدرنیزاسیون و معماری غربی) منوط می‌کنند، در صورتی که اثر «ثبت اسناد» (که مالکیت خانه را تضمین می‌کرد و امنیت روانی و حقوقی را به صاحب‌خانه بازمی‌گرداند) در تبدیل نمای خانه‌ها از گلی به مدرن، بسیار قابل توجه و تأثیرگذار بوده است؛ عاملی که معمولاً از قلم می‌افتد. مدرنیزاسیون و معماری غربی پیش از دوران رضاشاه هم بودند؛ اما چرا در آن موقع، در حوزهٔ عمارات شخصی، خبری از این تغییر چهره نبود و بیشتر در مقیاس حکومتی (یعنی شهری، مثل خیابان لاله‌زار) اتفاقاتی افتاده بود؟ این سؤال، خود گواهی بر قدرتِ «ثبت اسناد» و نقش بنیادینِ آن در دگرگونیِ بافتِ مسکونیِ شهری است؛ عاملی که کمتر به آن پرداخته شده است.@Shsyari.