مردی که هنوز هیچ‌کس نمی‌داند واقعاً چه کسی بوداگر از شما بپرسند چه کسی بیشترین تأثیر را بر سیاست امر

مردی که هنوز هیچ‌کس نمی‌داند واقعاً چه کسی بوداگر از شما بپرسند چه کسی بیشترین تأثیر را بر سیاست امروز ایران گذاشته، احتمالاً اسم‌هایی مثل خمینی، شریعتی یا مصدق را می‌شنوید. اما به نظر من، باید بیش از صد سال عقب‌تر برویم. به مردی که سال ۱۲۷۵ شمسی از دنیا رفت؛ اما ایده‌هایش هنوز زنده‌اند. سید جمال‌الدین اسدآبادی.چون یک ایده را وارد سیاست مدرن خاورمیانه کرد؛ ایده‌ای که هنوز هم بسیاری از کشورهای منطقه با پیامدهایش زندگی می‌کنند. سید جمال معتقد بود مشکل جهان اسلام فقط عقب‌ماندگی اقتصادی یا نظامی نیست. مشکل اصلی، از دست رفتن قدرت سیاسی است.از نگاه او، اسلام فقط مجموعه‌ای از عبادات نبود؛ باید دوباره به نیروی سازمان‌دهنده سیاست و جامعه تبدیل می‌شد. اینجا بود که یک تغییر بزرگ آغاز شد. از آن پس، برای بسیاری از فعالان سیاسی، دین دیگر فقط موضوع مسجد نبود؛ موضوع حکومت هم شد.شاگردان مستقیم و غیرمستقیم او، هر کدام این ایده را به شکلی ادامه دادند. در مصر، در هند، در عثمانی و بعدها در ایران. مسیرها متفاوت بود، اما یک نقطه مشترک داشتند: سیاست را نمی‌توان از دین جدا کرد. این اندیشه، دهه‌ها بعد بر جریان‌های مختلف اسلام‌گرا اثر گذاشت؛ از اخوان‌المسلمین گرفته تا بخشی از ادبیات سیاسی که در انقلاب ۱۳۵۷ ایران نیز دیده می‌شود.وی همچنین به‌دلیل نقش خود در همراهی با پیروش، میرزا رضا کرمانی، در طرح موفق ترور ناصرالدین‌شاهِ ایران شناخته می‌شود؛ ایده‌های او، بیش از هر گلوله‌ای، بیش از هر کودتایی و بیش از هر جنگی، سرنوشت خاورمیانه را تغییر داد. بیش از یک قرن از آن روزها گذشته است. شاید به همین دلیل، برای فهم ایران امروز، فقط خواندن اخبار کافی نیست. باید فهمید که بعضی ایده‌ها، حتی بعد از مرگ صاحبانشان، هنوز حکومت می‌کنند.شاید عجیب‌ترین بخش زندگی سید جمال، نه سخنرانی‌هایش باشد و نه فعالیت‌های سیاسی‌اش. بلکه ابهام‌هایی است که هنوز بعد از بیش از یک قرن درباره او وجود دارد. او واقعاً ایرانی بود یا افغان؟ واقعاً یک روحانی متعهد بود یا بیشتر یک فعال سیاسی؟ چرا عضو لژ فراماسونری شد؟ آیا عضویتش صرفاً برای شبکه‌سازی سیاسی بود یا معنای دیگری داشت؟چرا برخی اسناد او را دشمن سرسخت بریتانیا معرفی می‌کنند، اما نویسندگانی مانند رابرت دریفوس با استناد به اسناد آرشیوی، از پیشنهاد همکاری او با دولت بریتانیا سخن می‌گویند؟ چرا بعضی منابع او را حتی نزدیک به روسیه می‌دانند؟درباره زندگی شخصی او نیز روایت‌های متناقضی وجود دارد؛ از پایبندی نداشتن به برخی مناسک دینی گرفته تا گزارش‌هایی درباره سبک زندگی متفاوتش. در مقابل، منابع دیگری تصویری کاملاً متفاوت ارائه می‌دهند. شاید هیچ‌گاه پاسخ قطعی همه این پرسش‌ها روشن نشود.اما همین ابهام، خود یک واقعیت تاریخی است. وقتی درباره شخصیتی که این‌همه بر تاریخ ایران و خاورمیانه اثر گذاشته، پس از بیش از صد سال هنوز بر سر ملیت، باورهای شخصی، روابط سیاسی و حتی انگیزه‌هایش توافق وجود ندارد، یعنی با یکی از مرموزترین چهره‌های تاریخ معاصر روبه‌رو هستیم.ایده‌ای که سیاست و دین را دوباره به یکدیگر گره زد، در نسل‌های بعد بارها رادیکال‌تر شد و سرانجام در بخشی از جهان اسلام به پروژه حکومت دینی رسید. در ایران، این مسیر یک قرن بعد به انقلاب ۱۳۵۷ و جمهوری اسلامی ختم شد.و شاید مهم‌ترین سؤال این نباشد که «سید جمال واقعاً چه کسی بود؟» بلکه این باشد که چرا اندیشه‌های مردی با این حجم از ابهام، به یکی از پایه‌های فکری سیاست معاصر ایران و بخشی از جهان اسلام تبدیل شد؟شاید قبل از آنکه از مردم بخواهیم از یک اندیشه پیروی کنند، بهتر باشد ابتدا خودِ بنیان‌گذار آن اندیشه را با همه پیچیدگی‌ها، تناقض‌ها و پرسش‌های بی‌پاسخش بشناسیم.کانال سیگنال آزادی@Signal99