معرفی کتاب «زایش شهروندان: زنان و سیاست‌های مادری در ایران» نوشته فیروزه کاشانی‌ثابت✍️طاهره جورکش| ع

معرفی کتاب «زایش شهروندان: زنان و سیاست‌های مادری در ایران» نوشته فیروزه کاشانی‌ثابت✍️طاهره جورکش| عضو گروه مطالعات زنان| تیرماه ۱۴۰۵کتاب «زایش شهروندان: زنان و سیاست‌های مادری در ایران» نوشته فیروزه کاشانی‌ثابت (ترجمه سمیه طباطبایی، نشر بیدگل) به بررسی تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری مفهوم مادری در ایران مدرن و پیوند آن با پروژه‌های دولت‌سازی و ملت‌سازی می‌پردازد. این کتاب با تمرکز بر تحولات از اواخر دوره قاجار تا دوره معاصر، نشان می‌دهد که چگونه مادری از یک نقش صرفاً خانوادگی و زیستی، به مفهومی اجتماعی و سیاسی تبدیل شده و در خدمت بازتعریف شهروندی و هویت ملی قرار گرفته است.مسئله اصلی کتاب، تحلیل شیوه‌هایی است که از طریق آن‌ها نهادهای دولتی و تخصصی، به‌ویژه در حوزه‌های بهداشت، آموزش و سیاست‌های اجتماعی، در تعریف و تنظیم «مادری مطلوب» نقش ایفا کرده‌اند. در این چارچوب، مادری نه صرفاً یک تجربه فردی، بلکه بخشی از فرآیند تولید شهروند و صورت‌بندی نظم اجتماعی در نظر گرفته می‌شود.کاشانی‌ثابت با رویکردی تاریخی و بین‌رشته‌ای، به پیوند میان گفتمان‌های پزشکی، ملی‌گرایی و سیاست‌های جمعیتی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه بدن و نقش اجتماعی زنان در بستر این گفتمان‌ها بازتعریف شده است. روش پژوهش کتاب مبتنی بر تحلیل منابع آرشیوی متنوع از جمله نسخ خطی، روزنامه‌ها، مجلات، مقالات مطبوعاتی و کتاب‌های چاپ سنگی است که امکان بازسازی تاریخی گفتمان‌های مرتبط با بدن زن و مادری را فراهم می‌کند. در سطح نظری، کتاب با تکیه بر رویکردهای انتقادی قدرت و دانش، به‌ویژه در امتداد اندیشه‌های میشل فوکو نشان می‌دهد که گفتمان‌های پزشکی و آموزشی چگونه در تولید تصورات مسلط از «مادر مطلوب» و «زن بهنجار» نقش داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که مفهوم زن و مادری نه بازتاب واقعیت، بلکه محصول تولید گفتمانی و تاریخی است.کتاب «زایش شهروندان» نشان می‌دهد که چگونه در طی حدود یک قرن، سیاست‌های مرتبط با سلامت زنان، باروری و جنسیت در ایران، در پیوند با شکل‌گیری دولت مدرن و گفتمان‌های حاکم بر آن، به سازوکارهایی برای مدیریت جمعیت و بازتعریف صورت‌بندی‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند. در این میان، بدن زنان از سطح یک واقعیت زیستی فراتر رفته و به عرصه‌ای برای مداخله نهادی و بازاندیشی درباره آینده جامعه بدل می‌شود؛ به‌گونه‌ای که تولید نسل، سلامت و تربیت کودک در سطح منافع عمومی و ملی معنا پیدا می‌کند.در ادامه این تحولات، زنان در مرکز گفتمان‌های ملی‌گرایانه و اصلاح‌طلبانه قرار می‌گیرند و نقش آنان در بازتولید جمعیت و سامان‌دهی خانواده با اهداف کلان حکمرانی گره می‌خورد؛ از این‌رو مادری در چارچوب پروژه‌های توسعه و ملت‌سازی به وظیفه‌ای اجتماعی و سیاسی بدل می‌شود. در این میان، گفتمان «مادرگرایی» به‌عنوان یکی از محورهای تحلیلی کتاب صورت‌بندی می‌شود؛ گفتمانی که تولیدمثل، سلامت مادر و مراقبت از کودک را در پیوند با ایدئولوژی سیاسی قرار می‌دهد و از آن‌ها معیارهایی برای تعریف زن ایده‌آل می‌سازد. در این چارچوب، مفاهیمی چون نظم خانگی، خانه‌داری و مراقبت از کودک به فضیلت اخلاقی و شاخص‌های هنجاری زن مطلوب تبدیل می‌شوند.در تحلیل کاشانی‌ثابت، گفتمان‌های پزشکی، بهداشتی و آموزشی صرفاً بازتاب واقعیت اجتماعی نیستند، بلکه در شکل‌دهی آن نقش دارند. از خلال این گفتمان‌ها، الگوهایی چون «مادر مطلوب» و «زن بهنجار» ساخته می‌شوند و مادری در پیوند با سیاست‌های دولت، دانش تخصصی و پروژه‌های ملی‌گرایانه معنا می‌یابد؛ فرآیندی که بدن زنان را هم‌زمان موضوع مراقبت، کنترل و ارزش‌گذاری قرار می‌دهد.کتاب زایش شهروندان امکان خوانشی انتقادی از نسبت میان بدن زنان، تولید دانش و سازوکارهای قدرت در ایران مدرن را فراهم می‌کند؛ جایی که بدن زن به عرصه‌ای برای هم‌پوشانی گفتمان‌های بهداشتی، اخلاقی و سیاسی تبدیل می‌شود. در این چارچوب، مفاهیمی مانند سیاست‌های پوشش، سلامت عمومی، انحطاط اخلاقی و نظم اجتماعی در هم تنیده می‌شوند و در نهایت بدن زن را به یکی از اصلی‌ترین کانون‌های مداخله و نظارت نهادی بدل می‌سازند.یکی از وجوه مهم این فرایند، پیوند میان گفتمان پزشکی و بازتولید نگاه‌های جنسیتی است. کتاب نشان می‌دهد که چگونه تولید دانش درباره بدن زنان، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند زایمان و مراقبت‌های مرتبط با آن، به‌تدریج در قالبی نهادی و عمدتاً مردانه صورت‌بندی شده است. در این روند، دانش‌ها و تجربه‌های سنتی مرتبط با زایمان و نقش قابله‌ها به حاشیه رانده شده و جای خود را به نظام پزشکی مدرن داده‌اند؛ تحولی که بیانگر بازآرایی گسترده‌تر روابط قدرت در جامعه مدرن است.#فمینیسم_تفسیری_پرگمتیستی