✅ از تجربه ژاپن تا ایران؛ نقش جامعه مدنی در مدیریت بحران و درس‌هایی برای افزایش تاب‌آوریچرا نقش جامع

✅ از تجربه ژاپن تا ایران؛ نقش جامعه مدنی در مدیریت بحران و درس‌هایی برای افزایش تاب‌آوریچرا نقش جامعه مدنی در مدیریت بحران اهمیت دارد؟🔰مهستان؛ در دهه‌های اخیر، رویکرد مدیریت بحران در جهان تغییر کرده است. اگر در گذشته دولت‌ها بازیگر اصلی مدیریت بلایا محسوب می‌شدند، امروز تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که بدون مشارکت جامعه مدنی، تاب‌آوری اجتماعی به شکل قابل توجهی کاهش می‌یابد.جامعه مدنی شامل سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها)، خیریه‌ها، گروه‌های داوطلب، انجمن‌های محلی، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی است. این بازیگران می‌توانند پیش از وقوع بحران، هنگام امدادرسانی و حتی در مرحله بازسازی، بخشی از بار مدیریت بحران را بر دوش بگیرند.در میان کشورهای بحران‌خیز، ژاپن یکی از موفق‌ترین نمونه‌های بهره‌گیری از ظرفیت جامعه مدنی است؛ در حالی که ایران نیز با وجود سرمایه اجتماعی قابل توجه، هنوز با چالش‌هایی در نهادینه‌سازی این مشارکت روبه‌رو است.▫️ژاپن چگونه جامعه مدنی را به بخشی از مدیریت بحران تبدیل کرد؟زلزله کوبه؛ آغاز یک تحول🔰زلزله هانشین–آواجی در سال ۱۹۹۵ بیش از ۶۵۰۰ قربانی گرفت و ضعف ساختارهای دولتی در امدادرسانی را آشکار کرد.اما آنچه این حادثه را به نقطه عطف تبدیل کرد، حضور گسترده شهروندان بود. بیش از ۱.۳ میلیون داوطلب وارد مناطق آسیب‌دیده شدند و همین تجربه باعث شد سال ۱۹۹۵ در ژاپن به «سال نخست داوطلبی» مشهور شود.این تجربه نشان داد که مشارکت مردمی اگرچه ارزشمند است، اما بدون ساختار حقوقی و مدیریتی پایدار نمی‌تواند تداوم یابد.▫️قانون NPO؛ تبدیل مشارکت مردمی به ظرفیت ملی🔰سه سال بعد، ژاپن قانون سازمان‌های غیرانتفاعی (NPO Law) را تصویب کرد. این قانون ثبت سازمان‌های مردم‌نهاد را تسهیل و جایگاه آن‌ها را در سیاست‌گذاری و مدیریت بحران به رسمیت شناخت.نتیجه این سیاست‌ها، شکل‌گیری شبکه‌ای گسترده از سازمان‌های مردم‌نهاد و میلیون‌ها داوطلب آموزش‌دیده بود که در بحران‌های بعدی نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند.▫️آزمون موفق در زلزله و سونامی ۲۰۱۱🔰در فاجعه توهوکو، نزدیک به نیم میلیون داوطلب سازمان‌یافته در چهار ماه نخست عملیات امدادرسانی مشارکت کردند.برخلاف تجربه کوبه، این بار همکاری میان دولت، شهرداری‌ها، سمن‌ها و گروه‌های داوطلب بر پایه سازوکارهای مشخص انجام شد و همین موضوع سرعت و کیفیت امدادرسانی را افزایش داد.▫️زلزله نوتو؛ تداوم یک فرهنگ🔰در زلزله نوتو در سال ۲۰۲۴ نیز شبکه‌های داوطلبی که ریشه آن‌ها به سه دهه قبل بازمی‌گشت، نقش مهمی در توزیع کمک‌ها، حمایت روانی و بازسازی اجتماعی ایفا کردند.▫️تجربه ایران؛ سرمایه اجتماعی بالا، اما چالش‌های نهادی🔰ایران یکی از حادثه‌خیزترین کشورهای جهان است و تقریباً هر سال با بحران‌هایی مانند زلزله، سیل، خشکسالی و حوادث انسانی روبه‌رو می‌شود.در اغلب این بحران‌ها، مردم و سازمان‌های داوطلب حضوری گسترده داشته‌اند؛ اما پژوهش‌های داخلی نشان می‌دهد این ظرفیت هنوز به بخشی از ساختار رسمی مدیریت بحران تبدیل نشده است.▫️زلزله کرمانشاه🔰در زلزله سال ۱۳۹۶، هزاران گروه مردمی، خیریه و سمن وارد میدان شدند، اما گزارش‌های علمی از مشکلاتی مانند:▫️موازی‌کاری میان نهادها▫️نبود فرماندهی واحد▫️ضعف تبادل اطلاعات▫️رقابت میان برخی بازیگران▫️محدود شدن برخی مسیرهای جمع‌آوری کمک‌های مردمیحکایت دارند.▫️سیل نوروز ۱۳۹۸🔰در سیل گسترده سال ۱۳۹۸ نیز سیاست تمرکز جمع‌آوری کمک‌های مردمی در دو نهاد رسمی دنبال شد.هدف این سیاست افزایش شفافیت و جلوگیری از سوءاستفاده عنوان شد، اما برخی پژوهشگران معتقدند این رویکرد ظرفیت بسیاری از سازمان‌های محلی و تخصصی را محدود کرد.ادامه یادداشت را در سایت «اخبار مهستان» بخوانید.@Akhbare_mahestan@Haajm