♦️«دختران کارخانه‌ای»، بازنگری در یک روایت تاریخیجان فوران به نقل از سناوندی وضعیت اشتغال زنان در دو

♦️«دختران کارخانه‌ای»، بازنگری در یک روایت تاریخیجان فوران به نقل از سناوندی وضعیت اشتغال زنان در دورۀ محمدرضاشاه را چنین توصیف می‌کند: «اکثریت زنان در مشاغل صنعتی و خدماتی فعالیت داشتند، دستمزد اندکی دریافت می‌کردند و شرایط کاری دشواری را تحمل می‌کردند. در بسیاری از کارخانه‌ها کارگران زن در معرض سوءاستفادۀ جنسی سرکارگران قرار داشتند و این وضعیت تا آنجا گسترش یافته بود که بسیاری از دختران از اشتغال در کارخانه‌ها پرهیز می‌کردند، زیرا عنوان «دختر کارخانه‌ای» بار معنایی منفی پیدا کرده بود.» (فوران،۱۳۹۰: ۵۰۷).🔸دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی را می‌توان از مهم‌ترین دوره‌های گسترش حضور زنان در بخش صنعت ایران دانست. البته این امر به معنای فقدان نقش اقتصادی زنان در دوره‌های پیشین نیست، بلکه اجرای برنامه‌های توسعۀ اقتصادی و صنعتی در این دو دهه فرصت‌های بیشتری برای اشتغال زنان فراهم کرد. بااین‌حال، بیشتر زنان در سطوح پایین سلسله‌مراتب شغلی و عمدتاً در مشاغل غیرماهر به کار گرفته می‌شدند و حضور آنان در جایگاه‌های تخصصی و فنی ازجمله اپراتوری ماشین‌آلات بسیار محدود بود. به‌تعبیر برخی پژوهشگران، زنان به‌مثابۀ «ارتش ذخیرۀ نیروی کار» عمدتاً در صنایع کاربر، به‌ویژه صنایع نساجی، ریسندگی و بافندگی، جذب می‌شدند. آمارهای موجود نشان می‌دهد که تعداد زنان شاغل از حدود ۹۱۰ هزار نفر در سال ۱۳۴۵ به بیش از یک میلیون و دویست هزار نفر در سال ۱۳۵۵ افزایش یافت.🔸این روند هم‌زمان با کاهش نسبی جمعیت مردان شاغل مشاهده می‌شود. هرچند نمی‌توان با قطعیت ادعا کرد که کاهش اشتغال مردان ناشی از جایگزینی آنان با نیروی کار زن بوده است، اما ورود گستردۀ زنان به بازار کار، به‌ویژه به‌عنوان نیروی کار ارزان‌، بی‌تردید یکی از عواملی بود که کارفرمایان را به استخدام زنان ترغیب می‌کرد و می‌توانست بر ساختار بازار کار تأثیر بگذارد.🔸ورود زنان به بازار کار؛ یعنی اشتغال خارج از خانه در برابر دریافت دستمزد، با موانع فرهنگی و اجتماعی نیز روبه‌رو بود. در برخی موارد، اشتغال دختران در کارخانه‌ها بر فرصت‌های ازدواج آنان تأثیر منفی می‌گذاشت؛ موضوعی که ریشه در نگرش‌های سنتی جامعه داشت. براساس این دیدگاه‌ها، حضور زن در محیط‌های کاری خارج از خانه می‌توانست نشانه‌ای از فاصله گرفتن از هنجارهای پذیرفته‌شده تلقی شود و استقلال اقتصادی زنان نیز گاه با برداشت‌های سنتی از جایگاه و اقتدار مردان در خانواده در تعارض قرار می‌گرفت. بااین‌حال، این وضعیت در همۀ مناطق و در تمام دوره‌ها یکسان نبود و به‌تدریج نگرش‌های اجتماعی دستخوش تغییر شد. به‌ویژه در دهۀ ۱۳۵۰، شواهدی از شکل‌گیری ازدواج‌های کارگری؛ یعنی ازدواج میان زن و مردی که هر دو در یک کارخانه مشغول به کار بودند، مشاهده می‌شود. همچنین، زنان از نظر سطح سواد و آگاهی اجتماعی پیشرفت کرده بودند و از طریق اتحادیه‌های کارگری و دیگر نهادهای مدنی، شناخت بیشتری به حقوق قانونی خود پیدا می‌کردند. سازمان زنان ایران نیز با انتشار نسخه‌های مصور قانون کار تلاش داشت زنان را با حقوق و وظایف خود در محیط کار آشنا کند.🔸بر این اساس، به نظر می‌رسد که در ارزیابی گزارۀ «دختران کارخانه‌ای» باید با احتیاط بیشتری عمل کرد. تردیدی نیست که آزارهای کلامی و جنسی در برخی محیط‌های کارگری، که زنان و مردان در کنار یکدیگر فعالیت می‌کردند، وجود داشته است، اما تعمیم این وضعیت به تمامی کارخانه‌ها، شهرها و دوره‌های زمانی با شواهد موجود همخوانی کامل ندارد. فوران با ذکر همین چند سطر، برای کسانی که ممکن است در تمام عمرشان به آمارها نگاهی نیندازند در قالب حکمی کلی آزارهای جنسی را در همهٔ کارخانه‌ها تجسم می‌کند. البته به این امر باید واقف بود که رسالت کتاب مقاومت شکنندۀ فوران چیز دیگری است، اما بهتر بود در بخش اشتغال زنان دقت لازم صورت می‌گرفت. اگر شرایط به همان شدت و گستردگی توصیف‌شده بود، انتظار می‌رفت که در دهۀ ۱۳۵۰ با کاهش حضور زنان در بخش صنعت مواجه شویم، درحالی‌که آمارهای موجود از روندی صعودی اشتغال زنان در بخش صنعت حکایت دارد (سازمان برنامه و بودجۀ مرکز آمار ایران، ۱۳۵۲: ۷۶).🔸افزون بر این، مصاحبه‌های منتشرشده در برخی مجلات کارگری نشان می‌دهد که بسیاری از زنان شاغل، کار خارج از خانه را عامل افزایش عزت نفس، استقلال مالی و قدرت تصمیم‌گیری خود می‌دانستند. آنان تصریح می‌کردند که در انتخاب همسر نیز به‌دنبال فردی هستند که با اشتغال آنان مخالفتی نداشته باشد. شکل‌گیری چنین نگرش‌های نوگرایانه‌ای را می‌توان تا حد زیادی نتیجۀ حضور زنان در عرصۀ عمومی و محیط‌های کاری دانست؛ فضایی که امکان تجربه‌های اجتماعی گسترده‌تر را در مقایسه با محیط محدود خانه فراهم می‌کرد.✍شوکت افشاری، دانش‌آموختهٔ دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه خوارزمی، ۶ تیر ۱۴۰۵. @successfulwomen1