بیماری‌های خودایمنی و حکمرانی در ایران: مطالعه‌ای بر مورد سازمان منابع طبیعی🖌️مسعود امیرزادهدر علم پزشکی، بیماری‌های خودایمنی هنگامی رخ می‌دهند که سیستم ایمنی بدن به‌جای حفاظت از ارگان‌ها و بافت‌های حیاتی، علیه خود بدن عمل می‌کند. این نابهنجاری خطرناک موجب تحلیل تدریجی بدن و تضعیف توان دفاعی آن می‌شود. در عرصه حکمرانی نیز می‌توان پدیده‌ای مشابه را مشاهده کرد: زمانی که نهادهای حکومتی که باید حافظ سرزمین و منابع عمومی باشند، خود به عامل تخریب و تضعیف بنیان‌های حکمرانی بدل می‌شوند.چند دهه است که در ایران نشانه‌های این بیماری خودایمنی در ساختارهای نهادی مشاهده می‌شود. سازمان‌ها و دستگاه‌هایی که مأموریت‌شان اجرای پروژه‌های عمرانی، توسعه‌ای یا خدماتی بوده، به جای توجه به ظرفیت واقعی سرزمین، عملاً به سمت تخریب و فشار مضاعف بر منابع طبیعی حرکت کرده‌اند. این وضعیت، نه حاصل بی‌خبری از ارزش محیط زیست، بلکه نتیجه کژکارکردی و بدخیمی حکمرانی است؛ حکمرانی که عملاً منجر به مرگ سرزمینی شده که مسئولیت صیانت از آن را بر عهده داشت.در این میان، گروه‌های ذی‌نفع که در گذشته از اجرای بی‌محابای پروژه‌های عمرانی بهره‌مند می‌شدند، امروز با مانع مواجه‌اند. اما این مانع، نه مقاومت مؤثر نهادهای حاکمیتی همچون محیط زیست یا منابع طبیعی، بلکه ناتوانی سرزمین در تحمل پروژه‌هاست. با این حال، این گروه‌ها به اشتباه، نهادهای حاکمیتی را مسئول توقف پروژه‌ها دانسته و درصدد عقیم‌سازی و حذف آنان برآمده‌اند.اقدام اخیر دولت پزشکیان در صدور بخشنامه‌ای که عملاً سازمان منابع طبیعی را منحل و تضعیف می‌کند، بارزترین نمونه این بیماری خودایمنی است. سازمان منابع طبیعی طی سال‌های گذشته خود به‌شدت تحت تعرض دستگاه‌های دیگر قرار گرفته است؛ وزارت نیرو، وزارت راه، سازمان اوقاف، سازمان اراضی و حتی برخی بخش‌های سازمان محیط زیست هر یک سهمی از عرصه‌های عمومی را طلب کرده‌اند. اکنون، به‌جای تقویت این نهاد در مقام حافظ مالکیت عمومی، شاهد تلاش برای حذف آن هستیم؛ اقدامی که به معنای بازکردن دست هر نهاد و گروه برای تصرف بی‌مهار اراضی ملی است.به این ترتیب، آنچه در پزشکی به‌عنوان حمله سیستم ایمنی علیه بدن شناخته می‌شود، در حکمرانی ما به شکل حمله نهادهای حاکمیتی به حافظان سرزمین تکرار شده است. این خودویرانگری اگر ادامه یابد، نه‌تنها توان حکمرانی را از درون می‌خورد، بلکه بقای سرزمین و جامعه را نیز به خطر می‌اندازد. سازمان منابع طبیعی نه یک نهاد زائد، بلکه خط مقدم دفاع از منافع عمومی در حوزه زمین، جنگل و آبخیزداری است. حذف یا تضعیف این نهاد، درست به‌مثابه نابود کردن سلول‌های مدافع بدن، موجب گسترش بیماری در کل نظام حکمرانی خواهد شد.اما چرا چنین وضعیتی رخ می‌دهد؟ بیماری خودایمنی در حکمرانی محصول فشارهای کوتاه‌مدت سیاسی و اقتصادی است که جایگزین نگاه بلندمدت به مصلحت عمومی می‌شود. ضعف در تشخیص اولویت‌های ملی و خلط آن با منافع موقتی گروه‌ها و افراد ذی‌نفع، موجب تصمیم‌گیری‌های ناپایدار می‌شود. نگاه ابزارانگار به نهادهای عمومی نیز سبب شده این سازمان‌ها نه به‌عنوان رکن‌های حیاتی حکمرانی، بلکه صرفاً مانعی بر سر راه برخی پروژه‌ها دیده شوند. از سوی دیگر، بحران اعتماد میان دولت و نهادهای تخصصی، همراه با غلبه «مصلحت آنی» بر «مصلحت عمومی پایدار»، زمینه را برای خودویرانگری نهادی فراهم کرده است.پیامدهای چنین روندی بسیار عمیق و خطرناک است. نخست، سرمایه اجتماعی تضعیف می‌شود زیرا جامعه حس می‌کند دولت در برابر منافع عمومی بی‌تفاوت است. دوم، بحران‌های محیط‌زیستی افزایش می‌یابد و به بحران‌های زنجیره‌ای در حوزه آب، خاک، جنگل و تنوع زیستی دامن می‌زند. سوم، نابرابری در دسترسی به منابع تشدید می‌شود، زیرا عرصه‌های ملی به نفع گروه‌های خاص مصادره می‌گردد. چهارم، مشروعیت دولت آسیب می‌بیند چرا که بخش مهمی از جامعه حذف یا تضعیف نهادهای حافظ سرزمین را خیانت به منافع ملی تلقی می‌کند. و در نهایت، این روند به گسترش بحران‌های زنجیره‌ای ـ اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی ـ منجر خواهد شد.