1⃣🔴خواننده آزاد است، اما متن بی‌دفاع نیست: مرز میان آوانگاردیسم و کلاهبرداری زبانی✍سینا جهاندیده شا

1⃣🔴خواننده آزاد است، اما متن بی‌دفاع نیست: مرز میان آوانگاردیسم و کلاهبرداری زبانی✍سینا جهاندیده شاید یکی از مهم‌ترین سوءتفاهم‌ها در مواجهه با شعر آوانگارد از جایی آغاز می‌شود که دشواری را با بی‌ساختاری، ابهام را با بی‌معنایی و ناتوانی در فهم را با فقدان چیزی برای فهمیدن یکی می‌گیریم. در اینجا مسئله فقط این نیست که شعر آوانگارد چه می‌کند؛ مسئله این است که ما چگونه باید آن را بخوانیم و بر اساس چه معیاری میان دشواریِ مولد و پیچیده‌نمایی تمایز بگذاریم. وقتی از «کلاهبرداری زبانی» سخن می‌گوییم، در واقع ادعایی بسیار سنگین مطرح می‌کنیم: ادعا می‌کنیم متن به جای آنکه شبکه‌ای واقعی از روابط میان نشانه‌ها بسازد، با انباشت واژه‌ها، تصاویر و اصطلاحات نامتجانس، توهم عمق و پیچیدگی ایجاد کرده است. بنابراین «کلاهبرداری زبانی» صرفاً نام دیگری برای شعر دشوار نیست؛ نام وضعیتی است که در آن ظاهر پیچیده‌ی زبان، جای ساختار واقعی اثر را گرفته است. اما دقیقاً در همین‌جا باید از خود بپرسیم: چگونه می‌توان این تفاوت را تشخیص داد؟نخست باید از یک سوءتفاهم مهم فاصله گرفت. من نگفته‌ام هر شعری که من نتوانم ساختارش را پیدا کنم، کلاهبرداری زبانی است. اگر چنین می‌گفتم، خودم گرفتار همان خطایی می‌شدم که علیه آن استدلال کرده‌ام: تبدیل «من نمی‌فهمم» به «چیزی برای فهمیدن وجود ندارد». ناتوانی خواننده در تشخیص ساختار، فی‌نفسه هیچ چیزی درباره‌ی وجود یا عدم وجود ساختار اثبات نمی‌کند. بنابراین باید دست‌کم میان سه وضعیت تفاوت گذاشت: ساختار را می‌بینم؛ ساختار را فعلاً نمی‌بینم؛ و پس از خوانش‌های مکرر و آزمون‌های مختلف، هیچ رابطه‌ی معنادار و قابل دفاعی میان عناصر اثر پیدا نمی‌کنم. تنها وضعیت سوم می‌تواند زمینه‌ی نقد جدیِ بی‌ساختاری باشد؛ آن هم نه به‌عنوان یک حکم مطلق، بلکه به‌عنوان نتیجه‌ی یک استدلال.از این منظر، مسئله‌ی اصلی تعداد خوانش‌ها نیست. نمی‌توان گفت اگر شعری را سه بار، پنج بار یا ده بار خواندیم و هنوز نفهمیدیم، پس شعر کلاهبرداری است. هیچ ساعت و تقویمی برای صبر خواننده وجود ندارد. معیار، توانایی بازسازی روابط درونی اثر است. اگر در خوانش‌های مکرر بتوان میان تصاویر، واژه‌ها، صداها، تکرارها، تقابل‌ها، حذف‌ها، شکست‌های نحوی و دیگر عناصر شعر روابطی کشف کرد که یکدیگر را توضیح دهند و بتوان این روابط را با اجزای خود متن نشان داد، با دشواری مولد مواجهیم؛ حتی اگر شعر در نگاه نخست کاملاً نامفهوم به نظر برسد. دشواری در اینجا مانع فهم نیست؛ خودِ مسیر فهم است.در مقابل، اگر پس از بررسی دقیق عناصر اثر، معلوم شود که واژه‌ها صرفاً در کنار یکدیگر انباشته شده‌اند، تصاویر یکدیگر را فعال نمی‌کنند، تکرارها کارکردی ندارند، تقابل‌ها ساخته نشده‌اند، شکست‌های نحوی هیچ نیروی دلالی ایجاد نمی‌کنند و هیچ شبکه‌ای از روابط نمی‌تواند اجزای پراکنده‌ی اثر را به یکدیگر پیوند دهد، آن‌گاه می‌توان از پیچیده‌نمایی یا چیزی که من «کلاهبرداری زبانی» می‌نامم سخن گفت. بنابراین این اصطلاح نباید جای تحلیل را بگیرد؛ باید نتیجه‌ی تحلیل باشد.اینجا یک اصل اساسی مطرح می‌شود: نقد ادبی نمی‌تواند از «من نمی‌بینم» به «وجود ندارد» جهش کند. اگر منتقد می‌گوید ساختار وجود ندارد، باید نشان دهد کدام رابطه را جست‌وجو کرده و چرا آن رابطه در اثر شکل نگرفته است. اگر می‌گوید معنا تولید نمی‌شود، باید نشان دهد کدام امکان معناسازی شکست خورده است. اگر می‌گوید پیچیدگی صرفاً ظاهری است، باید نشان دهد کدام عناصر فقط برای تولید ظاهر پیچیدگی کنار هم قرار گرفته‌اند. در غیر این صورت، منتقد همان خطایی را مرتکب می‌شود که از شاعر انتظار دارد مرتکب نشود: جایگزین کردن حکم کلی به جای شاهد.اینجاست که مفهوم «مسئولیت نشانه‌ای» اهمیت پیدا می‌کند. شعر آوانگارد می‌تواند دشوار باشد، می‌تواند معنا را به تأخیر بیندازد، می‌تواند رابطه‌ی دال و مدلول را متزلزل کند، می‌تواند روایت را بشکند و حتی خواننده را در وضعیت سرگردانی قرار دهد؛ اما این بدان معنا نیست که متن هیچ مسئولیتی در قبال نشانه‌های خود ندارد. متن می‌تواند از ارتباط فوری سر باز زند، اما نمی‌تواند الزاماً از هرگونه رابطه‌ی درونی میان نشانه‌ها صرف‌نظر کند و همچنان همان ادعای زیبایی‌شناختی را حفظ کند. اگر هیچ رابطه‌ای میان اجزای متن وجود نداشته باشد، دشواری دیگر لزوماً حاصل پیچیدگی نیست؛ ممکن است صرفاً حاصل فقر رابطه باشد. در اینجا باید میان «خواننده‌ی آزاد» و «متن بی‌دفاع» تفاوت گذاشت. اینکه خواننده در تولید معنا فعال است، به این معنا نیست که متن در برابر هر تفسیری تسلیم است. آزادی خواننده به معنای آزادی مطلق از متن نیست.