1⃣ 🔴خواننده آزاد است، اما متن بی‌دفاع نیست: مرز میان آوانگاردیسم و کلاهبرداری زبانی ✍سینا جهاندیده شاید یکی از مهم‌ترین سوءتفاهم‌ها در مواجهه با شعر آوانگارد از جایی آغاز می‌شود که دشواری را با بی‌ساختاری، ابهام را با بی‌معنایی و ناتوانی در فهم را با فقدان…2⃣خواننده می‌تواند در مواجهه با شعر امکان‌هایی را فعال کند که حتی شاعر آگاهانه طراحی نکرده است، اما این امکان‌ها زمانی به خوانش معتبر تبدیل می‌شوند که بتوانند به نشانه‌ها و روابط درون اثر پاسخ دهند.در این نقطه است که تفاوت میان تلقی رولان بارت و رویکرد مایکل ریفاتر برای بحث ما اهمیت پیدا می‌کند. بارت با گشودن متن و حذف اقتدار مؤلف، امکان آزادی گسترده‌ی خواننده را برجسته می‌کند. متن دیگر ملک شخصی مؤلف نیست و خواننده در تولید آنچه متن می‌تواند باشد مشارکت می‌کند. این گشودگی برای رهایی خواندن از استبداد مؤلف اهمیت تاریخی دارد؛ اما اگر این گشودگی تا جایی پیش رود که متن دیگر هیچ مقاومتی در برابر خواننده نداشته باشد، مسئله‌ی اعتبار خوانش دشوار می‌شود. آیا هر معنایی که خواننده بتواند از متن استخراج کند، صرفاً به دلیل اینکه خواننده آن را تولید کرده است، معتبر است؟جهت‌گیری بحث من در اینجا بیشتر ریفاتری است. ریفاتر در نشانه‌شناسی شعر میان دو سطح تمایز می‌گذارد: سطح محاکاتی، که در آن متن همچون زنجیره‌ای از واحدهای اطلاعاتی و ارجاعی خوانده می‌شود، و سطح معنایی، که در آن متن به یک واحد معنایی تبدیل می‌شود که بر اساس تفسیر ساخته شده است. خواننده برای رسیدن به ادبیت شعر باید از سطح نخست عبور کند؛ زیرا بعضی عناصر شعر اگر صرفاً به صورت ارجاعی خوانده شوند، قابل فهم نیستند. خواننده باید شبکه‌ای از روابط را کشف کند که در سطح نخست پنهان مانده است.مفهوم مهم ریفاتر در اینجا «هیپوگرام» است: کلمه، عبارت، کلیشه یا مجموعه‌ای از تداعی‌های قراردادی که هم بیرون از متن وجود دارد و هم متن را تولید می‌کند. هیپوگرام خودِ معنای شعر نیست، اما برای کشف معنای آن ضروری است. خواننده در فرایند خواندن، از خلال معنابن‌ها، پیش‌فرض‌ها و تداعی‌های پنهان، شبکه‌ای را کشف می‌کند که عناصر ظاهراً پراکنده‌ی شعر را به یکدیگر مربوط می‌سازد. بنابراین خواندن شعر برای ریفاتر نوعی بازسازی است؛ اما بازسازی‌ای که مصالح خود را از متن می‌گیرد. این دقیقاً همان چیزی است که در بحث «کلاهبرداری زبانی» اهمیت دارد. شعر پیچیده ممکن است در سطح نخست، مجموعه‌ای از عناصر نامرتبط به نظر برسد، اما خوانش دقیق می‌تواند نشان دهد که این عناصر در سطح دیگری به هم متصل‌اند. در مقابل، در متن پیچیده‌نما، هرچه بیشتر جست‌وجو کنیم، شبکه‌ای پیدا نمی‌شود که بتواند اجزای آن را به یکدیگر متصل کند. ظاهر شبکه وجود دارد، اما شبکه‌ای برای بازسازی وجود ندارد.نمونه‌ی بسیار خوبی برای آزمودن این تمایز، شعر معروف شاملو، «هنوز در فکر آن کلاغم»، است؛ شعری که سال‌ها درباره‌ی آن تفسیرهای متفاوتی ارائه شده و حتی خود شاملو بعدها وارد میدان تفسیر شده و کوشیده است یک برداشت رایج از آن را تصحیح کند. شعر با این سطر آغاز می‌شود: «هنوز / در فکرِ آن کلاغم در دره‌های یوش». همین «دره‌های یوش» کافی بوده است تا برخی خوانندگان کلاغ را به نیما یوشیج پیوند دهند و شعر را به نوعی ستایش یا سوگ‌نامه برای نیما تبدیل کنند. اما این خوانش در همان سطح محاکاتی و ارجاعی متوقف می‌ماند؛ یعنی یک عنصر مکانی را به یک شخصیت تاریخی پیوند می‌دهد و سپس کل شعر را بر اساس آن رابطه‌ی بیرونی تفسیر می‌کند.شاملو خود این برداشت را رد کرد و نوشت که اضافه‌ی «دره‌های یوش» چنین توهمی را ایجاد کرده است که شعر سرودی در ستایش نیماست. او تأکید کرد که کلاغ شعر از دغدغه‌ای قدیمی‌تر آب می‌خورد: این اندیشه که بدیل ظلم هرگز عدالت نخواهد بود و خطر آن است که «غارغار خشک و بی‌معنی کلاغان» تنها در «کله‌های سنگی» تکرار شود. اهمیت سخن شاملو فقط در این نیست که مؤلف یک تفسیر را رد کرده است؛ اهمیت اصلی در آن است که خودِ شعر نیز شبکه‌ای از نشانه‌ها دارد که خوانش نیماگرایانه را با مقاومت مواجه می‌کند.اگر شعر را با دقت بیشتری بخوانیم، کلاغ دیگر صرفاً پرنده‌ای نیست که اتفاقاً در یوش دیده شده است. نخست با «قیچی سیاهش» مواجهیم که بر «زردی برشته‌ی گندمزار» قوسی کج می‌بُرد. بعد «خش‌خشی مضاعف» و «آسمان کاغذی مات» می‌آید. سپس کلاغ با «غارغار خشک گلویش» چیزی می‌گوید و کوه‌ها آن را در «کله‌های سنگی» خود تکرار می‌کنند. در بخش دوم، این شبکه آشکارتر می‌شود: «حضور قاطع بی‌تخفیف»، «صلات ظهر»، «رنگ سوگوار مصرّ»، «خروش و خشم»، «کوه‌های پیر» و «عابدان خسته‌ی خواب‌آلود». اینها عناصر تصادفی و تزئینی نیستند؛ در یک میدان معنایی حرکت می‌کنند.اگر تنها به «دره‌های یوش» بچسبیم، ممکن است کلاغ را نماد نیما بدانیم؛ اما وقتی «صلات ظهر»، «رنگ سوگوار»، «کوه‌های پیر»، «عابدان خسته‌ی خواب‌آلود» و «کله‌های سنگی» را کنار هم می‌گذاریم، شبکه‌ای متفاوت شکل می‌گیرد. کلاغ حامل نوعی صداست؛