ویلیام جیمز فیلسوف، روانشناس و موسس مکتب پراگماتیسم در کتاب «تنوع تجربه دینی» نقطه عزیمت خود را از «

ویلیام جیمز فیلسوف، روانشناس و موسس مکتب پراگماتیسم در کتاب «تنوع تجربه دینی» نقطه عزیمت خود را از «نهادی بودن دین» به سمت «تجربه‌ی فردی» می‌برد. به نظر او دین پیش از آنکه در قالب کلیسا، مسجد یا معبد نهادینه شود، در دل افراد شکل می‌گیرد. همین تجربه‌های درونی است که به دین معنا می‌بخشد و بدون آن نهادهای دینی صرفا پوسته‌ی خالی خواهند بود. از نگاه جیمز تجربه دینی یک امر زنده و شخصی است. امری که فرد در خلوت خود با احساسات، عواطف و ناخودآگاه خود می‌آزماید. بنابراین دین را نمی‌توان صرفا مجموعه‌ای از قواعد اجتماعی دانست. تجربه دینی همان لحظه‌های وجد، ایمان، اضطراب یا آرامشی است که فرد در ارتباط با امر متعالی تجربه می‌کند. جیمز با رویکرد روانشناختی، تنوع این تجربه‌ها را برجسته می‌کند. برخی افراد دین را در قالب شادی و خوش بینی تجربه می‌کنند و برخی دیگر از مسیر رنج، اضطراب و احساس گناه به سوی رستگاری و آرامش می‌رسند.این تنوع نشان می‌دهد دین در جوهره‌اش به شدت فردی و وابسته به ساختار روانی و زیستی اشخاص است.در مقابل دین نهادی یا نهادهای دینی کوشیده‌اند تجربه‌های متنوع افراد را به قالب‌های یکسان و قواعد ثابت درآورند. از این منظر، دین به یک سازمان اجتماعی و مجموعه‌ای از آیین‌ها تبدیل می‌شود. اما جیمز هشدار می‌دهد که اگر جوهره زنده تجربه فردی فراموش شود، «دینِ نهادی» توان پاسخگویی به نیازهای واقعی انسان را از دست می‌دهد.نگاه پراگماتیستی جیمز نیز به همین بحث معنا می‌بخشد. او ارزش دین را نه در صحت یا بطلان گزاره‌های الهیاتی، بلکه در «آثار عملی آن بر زندگی فردی» می‌بیند. اگر تجربه‌ی دینی موجب معنا یافتن زندگی، آرامش روانی، یا توان غلبه بر دشواری ها شود، آن تجربه حقیقی و ارزشمند است، حتی اگر نهادهای دینی آن را تایید نکنند. در جمع بندی، جیمز دین را بیش از آنکه یک نهاد اجتماعی بداند، تجربه‌ای زنده و روانشناختی معرفی می‌کند که در تک تک افراد رخ می‌دهد. نهادهای دینی تنها زمانی معنا پیدا می‌کنند که بازتاب دهنده و نگهدارنده‌ی این تجربه‌های فردی باشند. به بیان دیگر در نگاه او دین اگر از تجربه شخصی جدا شود به قالبی خشک و بی‌روح بدل خواهد شد.@Tafakkor