قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده از معماری ساخته‌شده و فضاهای آیینی-جمعی بشر، عمدتاً در شام جنوبی، شمال ب

قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده از معماری ساخته‌شده و فضاهای آیینی-جمعی بشر، عمدتاً در شام جنوبی، شمال بین‌النهرین و آناتولی جنوب‌شرقی در دورهٔ ناتوفین پسین تا نوسنگی پیش‌ازسفال (حدود ۱۲٬۵۰۰ تا ۸٬۰۰۰ ق.م.) پدیدار می‌شوند.۱. عین ملاحه (ʿAyn Mallāḥa / Eynan-Mallaha) — حدود ۱۲٬۵۰۰ تا ۹٬۷۰۰ ق.م.۲. تل قرامل (Tall Qarāmel) — حدود ۱۰٬۷۰۰ تا ۹٬۶۰۰ ق.م.۳. گوبکلی‌تپه (Göbekli Tepe) — حدود ۹٬۶۰۰ تا ۸٬۲۰۰ ق.م.۴. کاراهان‌تپه (Karahan Tepe) — از حدود ۹٬۷۵۰ ق.م.۵. تاش‌تپهلر (Taş Tepeler) — مجموعه‌ای از محوطه‌های نوسنگی، عمدتاً حدود ۹٬۶۰۰ تا ۸٬۰۰۰ ق.م.۶. جرف الأحمر (Jerf el-Aḥmar) — حدود ۹٬۵۰۰ تا ۸٬۷۰۰ ق.م.۷. نَبْتا پلایا (Nabta Playa) — حدود ۶٬۰۰۰ تا ۴٬۸۰۰ ق.م.۸. مُستَطیل‌ها (Mustatils / Mustaṭīl) — حدود ۵٬۴۰۰ تا ۴٬۲۰۰ ق.م.۹. لِپِنسکی ویر (Lepenski Vir) — حدود ۶٬۲۰۰ تا ۵٬۹۰۰ ق.م.۱۰. خْلِبی (Chleby) — حدود ۴٬۵۰۰ ق.م.۱۱. سِچین باخو (Sechín Bajo) — حدود ۳٬۵۰۰ ق.م.۱۲. واتسِن بریک (Watson Brake) — حدود ۳٬۵۰۰ تا ۳٬۰۰۰ ق.م..و اهرام مصر و زیگورات های اور و چغازنبیل @tamadone_arab