💢 چطور پایتخت و بسیاری از کلان‌شهرهای ایران به آزمایشگاه نئولیبرالیسم بدل شدند؟✍ سید یاسر جبرائیلی ‌آلودگی امروز تهران صرفا حاصل ترافیک خودروها یا وارونگی دما نیست؛ ریشه‌اش در الگوی شهری‌ای نهفته که طی پایتخت و بسیاری از کلان‌شهرهای ایران را به آزمایشگاه نئولیبرالیسم بدل کرد. الگوی واحدی که شهر را از «فضای عمومی» به «فضای سودآور» تبدیل کرد و منطق حاکم بر آن چنین بود: شهر خوب شهری است که بتوان از زمینش درآمد ساخت، از آسمانش رانت گرفت و از تمرکزش سود بیرون کشید. تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرج و اهواز، هرکدام به شکلی قربانی همین منطق شدند؛ شهری‌شدن بدون توازن، بدون عدالت فضایی و بدون پراکندگی فرصت‌ها.نئولیبرالیسم وقتی وارد حوزه شهرسازی می‌شود، سه پیام روشن دارد: تمرکز سودآور است، فضا کالاست و انسان در حاشیه است. نتیجه این سه پیام، تورم مصنوعی کلان‌شهرهاست. همه‌چیز -از دانشگاه و صنعت گرفته تا بهداشت و انواع خدمات و امکانات- در چند نقطه محدود جمع شد و به همان نسبت، هزاران شهر و منطقه دیگر از امکان رشد و شکوفایی تهی ماندند. این تمرکز، خود موتور مهاجرت شد و مهاجرت، موتور آلودگی و فرسودگی شهری.در چنین وضعیتی، اصل ۴۳ قانون اساسی معنا و ضرورت تاریخی پیدا می‌کند؛ اصلی که خواهان واگذاری ابزار تولید به آحاد مردم و توزیع عادلانه امکانات و فرصت‌ها در سراسر کشور است. اگر ابزار تولید در انحصار تهران و چند کلان‌شهر باقی بماند، اگر امکان کار، زندگی، سرمایه‌گذاری و پیشرفت در شهرستان‌ها فراهم نشود، نتیجه طبیعی آن مهاجرت فشرده به مراکز و در پی آن، گسترش ناموزون و خفه‌کننده این شهرها خواهد بود. آلودگی امروز فقط دود نیست؛ نشانهٔ انسداد توسعه در پیرامون و انفجار تراکم در مرکز است. مردم می‌فهمند که در تهران خفه می‌شوند، اما میان خفگی و گرسنگی، ناچارند اولی را برگزینند...توسعه افقی کشور، دقیقاً در برابر این منطق می‌ایستد. توسعه افقی یعنی ایجاد شبکه‌ای از شهرهای توانمند، متعادل، خودکفا و زیست‌پذیر؛ شهرهایی که بیمارستان، دانشگاه، صنعت، حمل‌ونقل، فضای سبز و زیرساخت‌های فرهنگی و پژوهشی‌شان در سطح استاندارد باشد؛ شهرهایی که بتوانند تولید و اشتغال پایدار ایجاد کنند و جوانان را در محل زندگی خود نگه دارند. تنها در چنین الگویی است که پایتخت و کلان‌شهرها از فشار جمعیت، تراکم، ترافیک، بحران مسکن و آلودگی رها می‌شوند.آلودگی امروز کلان‌شهرهای ایران، ناله طبیعت از درد تمرکزگرایی است. این آلودگی، نه استثنا، بلکه پیامد منطقی همان سیاستی است که شهر را کالا کرد، زمین را ابزار سوداگری کرد و فضا را تابع توان خرید مردم ساخت. تا زمانی که شهر بر محور سود ساخته شود، نه بر محور زندگی، بحران تنها جابه‌جا می‌شود: از هوا به روان، از ترافیک به فرسودگی اجتماعی، از کمبود مسکن به بحران امید.راه‌حل، نه در دورکاری مشاغل و مجازی شدن مدارس، بلکه در تغییر جهت توسعه است. باید کشور را از الگوی «چند شهر متورم در میان ده‌ها شهر محروم» به الگوی «شبکه ملی شهرهای هم‌سنگ و توانمند» منتقل کرد. تنها در این صورت است که نفسِ تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرج و اهواز دوباره باز می‌شود؛ زیرا ریشه بحران در خود این شهرها نیست، بلکه در مدلی است که آن‌ها را بیش از ظرفیتشان باد کرده است.آلودگی امروز، پیام طبیعت به ساختار توسعه ایران است: یا عدالت فضایی را بپذیرید و ابزار تولید و امکانات زندگی را در سراسر کشور قرار دهید، یا کلان‌شهرها -یکی پس از دیگری- فرو خواهند ریخت.@syjebraily@tamadone_novine_islami