سَرمَدِ کاشانی؛ یَهودیِ اَرمنیِ شهیدقرائت رسمی از دین، راه را بر برخی جریان‌ها می‌بندد و آنگاه است ک

سَرمَدِ کاشانی؛ یَهودیِ اَرمنیِ شهیدقرائت رسمی از دین، راه را بر برخی جریان‌ها می‌بندد و آنگاه است که جریان‌های پنهان، زیست خود را آغاز می‌کنند. جریان‌هایی که قرائت خودشان را عرضه می‌کنند. درویش‌مآبی نیز درخود، حامل قرائاتی غیر رسمی بوده و این، راه را بر ظهورِ شخصیت‌هایی از این دست که در سایه‌روشن تاریخ جای می‌گیرند، گشوده است.‌ سَرمَدِ کاشانی، یکی از همین شخصیت‌هاست که با گذشت حدود چهارصدسال از نبودنَش، همچنان یادَش زنده مانده و معماهای زندگیَش، حل‌نشده باقی مانده است. او به یک روایت، یک یهودی اهل کاشان ایران بود که مسلمان شده، در هندوستان، به کسب و کار مشغول و به روایت واله‌ی داغستانی، در بندرِ سورت هند، "جذبه‌ای از جذبات حق به وی رسیده، او را از وی در ربود". روایت بعدی که بنظر، روایت حکومت وقت هندوستان هم هست، او را از اهالی "فرنگستان" و ارمنی معرفی می‌کند. روایتی که شیرعلی‌خان لودی، آن را عرضه کرده و برپایه‌ی آن، "سلطان عشق به وساطت هندو پسری بر ملک دلش استیلا یافته" بود و این، به معنای آغاز شیداییِ او با دلباختگی به یک پسربچه‌ی هندو می‌باشد. همین عشق مفرط هم به روایت شیرعلی‌خان، "متاع هوش و خرد [او] را... به تاراج برد..." آنگونه که دیده می‌شود، دو روایت از دو دستگاه عقیدتی متفاوت تراوش کرده که از اساس با یکدیگر در تضاد هستند و همین، تحلیل واقعیت مساله را درباره‌ی چراییِ آغاز شیداییِ او دشوار می‌کند. با این حال اما بقیه‌ی مسیر، روشن‌تر بنظر می‌رسد. شاهزاده اورنگ‌زیب گورکانی بر پدر خروج می‌کند و قدرت را از آنِ خود می‌کند و به سراغ دیگر برادران و از جمله، شاهزاده داراشکوه که فرزند ارشد و در زمره‌ی هم‌نشینان سرمد کاشانی بوده، می‌رود و او را مقتول می‌سازد. بقیه ماجرا هم بنظر، قابل پیش‌بینی باشد: مواجهه‌ی اورنگ‌زیب، پادشاه هندوستان، با سرمد کاشانی بعنوان یکی از حامیان داراشکوه و در نهایت، آلودن دست خود به خونِ سرمد کاشانی. او عریان می‌زیسته و برپایه‌ی روایت رسمی، او را تکلیف به پوشیدن لباس کردند و همین امتناع او، سبب آن فرجام شد. اما روایت واله‌ی داغستانی، چیز دیگری هم می‌گوید. مشخص بود که صرفِ عریانی، سبب صدور حکم قتل نمی‌شود. به روایت او و به نقل از حضرت مخدومی خلیفه ابراهیم، سَرمَد، در گفتن لا إله الا الله، تنها به گفتنِ "لا إله" بسنده می‌کرد و همین را علتی برای ریختن خون او شمرده، سر از بدنَش جدا کردند. با این حال، اما آیندگان، او را در شمار "اولیای عصر" شمردند و منزلتش تا به آنجا رسید که برخی او را منصور حلّاج ثانی شمردند. به روایت واله، "به زیارت مزار وی مکرّر مشرّف شده‌ام. در چهار فصل سبزه از تربتش کم نمی‌شود و الحق فیضی عجب در زیارت آن منصور [حلّاج] ثانی هست". منبع:۱- علیقلی بن‌محمّدعلی واله داغستانی، تذکره ریاض الشّعراء، ج۲،تصحیح و تحقیق محسن ناجی نصرآبادی (تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۸۴)، ص۱۰۱۷-۱۰۱۵.@tanz_talkh_tarikh طنز تلخ تاریخ