♦️از «بت‌شکنی» تا ضرورت شکستن بتِ روایت‌هاتأملی انتقادی بر یک یادداشت درباره ۲۸ مرداد🔸پیش از ورود ب

♦️از «بت‌شکنی» تا ضرورت شکستن بتِ روایت‌هاتأملی انتقادی بر یک یادداشت درباره ۲۸ مرداد🔸پیش از ورود به بحث، ذکر یک نکته را ضروری می‌دانم. این نوشته پاسخی به شخص نویسنده یادداشت مورد بحث نیست و قصد ورود به ساحت شخصی، علمی یا اخلاقی او را ندارد. دانشجویی که با دغدغه تاریخ قلم می‌زند، حق دارد روایت‌های تثبیت‌شده را به پرسش بگیرد و با قرائت‌های رایج اختلاف نظر داشته باشد. آنچه در اینجا محل بحث است، شخص نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از گزاره‌ها، پیش‌فرض‌ها و شیوه‌های استدلالی است که در قالب این یادداشت عرضه شده و فراتر از یک فرد، حامل گفتمانی معین درباره تاریخ معاصر ایران است. بنابراین، این متن را باید گفت‌وگویی انتقادی با یک «روایت تاریخی» دانست، نه مناظره‌ای با یک فرد.🔸در تاریخ‌نگاری، هیچ چیز به اندازه تبدیل شخصیت‌های تاریخی به «بت» و سپس تبدیل تاریخ به میدان «بت‌شکنی»، برای فهم گذشته خطرناک نیست. تاریخ نه محراب تقدیس شخصیت‌هاست و نه تریبون محاکمه آنان. کار مورخ، بیش و پیش از آنکه ستایش یا نفی باشد، فهم تاریخی است؛ فهمی که از دل اسناد، زمینه‌ها، ساختارها، منافع، نهادها و محدودیت‌های زمانی و مکانی برمی‌آید. از این منظر، یادداشتی که به مناسبت ۲۸ مرداد منتشر شده، حاوی نکاتی درخور تأمل است؛ اما هم‌زمان، در بخش‌هایی چنان با قطعیت داوری می‌کند که خود گرفتار همان آفتی می‌شود که نویسنده به‌درستی از آن با عنوان «کیش شخصیت» یاد کرده است: یعنی جایگزین کردن یک روایت قطعی با روایتی دیگر. مسئله تاریخی ۲۸ مرداد را نمی‌توان با پرسش ساده «مصدق خوب بود یا بد؟» حل کرد؛ همان‌گونه که نمی‌توان تاریخ مشروطه را با پرسش «محمدعلی‌شاه خوب بود یا بد؟» یا تاریخ جنگ جهانی دوم را با پرسش «متفقین خوب بودند یا بد؟» توضیح داد. تاریخ، عرصه پرسش از روابط قدرت است، نه صدور حکم اخلاقی درباره شخصیت‌ها.نخست: تشبیه موسی و مصدق؛ استعاره‌ای زیبا اما از نظر تاریخی مسئله‌دار. نویسنده، یادداشت خود را با تقابل «موسای فرعون‌شکن» و«موسای بت‌شکن» آغاز کرده و سپس مصدق را در جایگاه «بت» نشانده است. این استعاره، از حیث ادبی جذاب است؛ اما از منظر تاریخ‌نگاری علمی، باید با احتیاط با آن برخورد کرد. مقایسه مصدق با بت و سپس سخن گفتن از «بت‌شکنی»، ناخودآگاه مخاطب را پیش از ورود به استدلال، در یک دوگانه ارزشی قرار می‌دهد: یا باید مصدق را بپرستید یا بت او را بشکنید. حال آنکه مورخ اساساً نباید در چنین دوگانه‌ای گرفتار شود. مصدق نه قدیس بود و نه شیطان؛ نه تمام تاریخ ایران در او خلاصه می‌شود و نه می‌توان نقش او را در تحولات منتهی به ۲۸ مرداد نادیده گرفت. مصدق سیاستمداری پیچیده، ملی‌گرا و مدافع استقلال سیاسی و اقتصادی ایران بود؛ اما در مقاطعی نیز به اختیارات فوق‌العاده متوسل شد و تصمیماتی گرفت که از منظر حقوق اساسی و سنت پارلمانی محل مناقشه جدی‌اند. مخالفان او نیز یکپارچه و هم‌سنخ نبودند و طیفی از نیروهای دربار، سیاستمداران، نظامیان، روحانیون، بازاریان و بازیگران خارجی را دربر می‌گرفتند. پس نخستین وظیفه تاریخ‌نگار، شکستن بتِ شخصیت نیست؛ شکستن بتِ ساده‌سازی است.دوم: آیا ۲۸ مرداد را نمی‌توان «کودتا» نامید؟مهم‌ترین ادعای یادداشت این است که «کودتا یعنی تصاحب ناگهانی قدرت به‌وسیله نیروی نظامی که توسط یک مقام پایین علیه مقام بالاتر از خود صورت بگیرد» و سپس پرسیده می‌شود: «در کجای دنیا برکناری نخست‌وزیر یک کشور توسط پادشاه همان کشور کودتا نامیده می‌شود؟» این تعریف، از نظر علوم سیاسی و تاریخ سیاسی، تعریف جامعی از «کودتا» نیست. کودتا الزاماً به معنای اقدام یک مقام نظامی پایین‌رتبه علیه مقام بالاتر نیست؛ بلکه در ادبیات علوم سیاسی، coup d’état به تصرف یا تغییر غیرقانونی یا فراقانونی قدرت سیاسی، معمولاً از طریق استفاده یا تهدید به استفاده از ابزارهای قهر، توسط گروهی محدود از نخبگان سیاسی یا نظامی اطلاق می‌شود. بنابراین استدلال «چون شاه نخست‌وزیر را عزل کرد، پس ۲۸ مرداد نمی‌تواند کودتا باشد» از نظر منطقی و مفهومی کافی نیست؛ زیرا فرمان عزل با فرآیند سرنگونی دولت یکی نیست.اسناد رسمی ایالات متحده نیز نشان می‌دهند که مسئله صرفاً یک اختلاف حقوقی میان شاه و نخست‌وزیر نبود. مجموعه اسناد مربوط به روابط خارجی آمریکا، بخشی مستقل را به برنامه‌ریزی و اجرای عملیات TPAJAX در فاصله مارس تا اوت ۱۹۵۳ اختصاص داده است؛ عملیاتی که هدف آن سرنگونی دولت مصدق بود. این نکته البته به معنای آن نیست که هر روایت موجود درباره کودتا را باید بی‌چون‌وچرا پذیرفت؛ بلکه به این معناست که تعریف کودتا را نمی‌توان به یک فرمول حقوقی ـ نظامی ساده فروکاست.https://t.me/mardomnamehادامه یادداشت 👇