«ایران زیر چکمه ــ دربارۀ شهریور بیست»در آستانۀ سالروز حملۀ متفقین به ایرانیم؛ در آن شهریور سیاه بیس

«ایران زیر چکمه ــ دربارۀ شهریور بیست»در آستانۀ سالروز حملۀ متفقین به ایرانیم؛ در آن شهریور سیاه بیست. پیش‌تر در این باره مطالب زیادی در کانال تقدیم کرده‌ام و لازم است به چند نکتۀ مغفول‌مانده اشاره کنم. شهریور بیست برای ایران مَه‌بانگ (بیگ‌بنگ) بود. دو سه نسل از جوانان ایرانی که از اوایل دهۀ ۱۳۰۰ برای اولین بار از آموزش عمومی برخوردار شده، نظم و امنیت را تجربه کرده بودند و حس ملی عمیقی در آنها ریشه کرده بود، صبح یکی از روزهای شهریور از خواب برخاستند و دیدند همه‌چیز از هم فروپاشید ــ پس آن هواپیماهای ارتش ایران، آن تانک‌ها، آن رژه‌های باشکوه و آن غرور ملی چه شد؟ از دیگر سو، سکوت سیاسی قهرآمیزی که در کشور برای حدود پانزده سال برقرار بود، ناگهان به همهمه و هیاهویی سرسام‌آور بدل شد. این مَه‌بانگ سرآغازی دوباره در تاریخ ایران بود.پیش‌تر شرح داده‌ام که برخلاف تصورات رایج ــ که در کمال شگفتی بازتولید و بازگویی پروپاگاندای بریتانیاست! ــ دلیل اشغال ایران هواداری از آلمان نبود، بلکه مسئله این بود که به معنی واقعی یک‌شبه، یعنی با حملۀ آلمان به شوروی، جنگ برای بریتانیا به مسئلۀ مرگ و زندگی بدل شد و حاضر بود دست به هر جنایتی بزند تا زنده بماند. دوم تیر ۱۳۲۰ آلمان به شوروی حمله کرد و با سرعتی برق‌آسا پیش می‌رفت. بریتانیا دیگر نمی‌توانست بی‌طرفی ایران را تحمل کند و انتظار داشت ایران بی‌پرده‌پوشی در جبهۀ متفقین قرار گیرد. همۀ این اتفاقات، یعنی تغییر صدوهشتاددرجه‌ای جبهه و در نتیجۀ آن لزومِ تغییر سیاست‌ها، یک‌ماهه رخ داد و مشکل اصلی رضاشاه این بود که محافظه‌کاری‌اش ــ که البته هرگز نامعقول نبود ــ به او اجازه نمی‌داد با سرعتی که لازم بود پابه‌پای حوادث بدود. بریتانیا حضور آلمانی‌ها در ایران را بهانه کرد و یورشی ناجوانمردانه از شمال و جنوب با نیروی زرهی، دریایی و هوایی بسیار نابرابر به ایران انجام شد.بریتانیا و آمریکا باید شوروی را نجات می‌دادند و تنها مسیر ممکن و معقول ایران بود. این واقعیت، برخلاف دروغ بزرگی که مصدق در تاریخ ایران باب کرد، هیچ ربطی به ساخت راه‌آهن نداشت؛ در این کرۀ زمین، فقط از طریق ایران می‌شد به شوروی کمک کرد. اگر ایران هیچ راه‌آهن و جاده‌ای هم نداشت، باز ایران یا خود باید بی‌طرفی را کنار می‌گذاشت و به شوروی کمک می‌کرد تا جلوی آلمان را که در مسیر قفقاز (یک‌وجبی ایران) بود بگیرد، یا ایران به زور وادار به این همکاری می‌شد. همین باعث شد که ایران به «پل پیروزی» بدل شد.از نکات مغفول‌مانده در اینجا مسئلۀ «نفت» است. بسیار مهم است که بدانیم انگیزۀ بریتانیا فقط نجات شوروی نبود، بلکه حفظ معادن نفت و پالایشگاه آبادان هم حیاتی بود. بریتانیا بیش از هر زمانی به نفت ایران نیاز داشت و فارغ از خطر سقوط شوروی باید جنوب غربی ایران را حفظ می‌کرد. سوخت کشتی‌ها و بنزین هواپیماها از آبادان به جبهه‌ها می‌رفت. چرچیل در خاطرات خود تأکید می‌کند که بریتانیا باید معادن نفت را حفظ می‌کرد و در نهایت می‌گوید: «اگر روسیه دچار شکست شود، ما باید حاضر باشیم که معادن نفت ایران را خودمان اشغال کنیم، زیرا در چنین صورتی فشار آلمان‌ها به ایرانیان برای اخراج ما قابل‌تحمل نخواهد بود.»(۱)چندی بعد ژاپن وارد جنگ شد و معادن نفت بریتانیا در شرق دور را اشغال کرد. از این پس همۀ امید بریتانیا نفت ایران بود. و حقیقتاً ایران فقط به لحاظ لجستیکی «پل پیروزی» نبود، بلکه نفت ایران هم یک عنصر راهبردی مهم در پیروزی متفقین بود.در پایان امیدوارم این عادت ناپسند که بخشی از ایرانیان آگاهانه یا ناآگاهانه پروپاگاندای بریتانیا را بیش از هشت دهه تکرار کرده‌اند، از بین برود. عجیب‌ترین تناقض را در اینجا مصدق‌دوستان مرتکب می‌شوند. همان کسانی که درگیری سر نفت با شرکت نفت انگلیس را به سازش‌ناپذیرترین نحو به مسئله‌ای ملی، استعماری و حیثتی تبدیل کردند و پس از هفتاد سال آن رادیکالیسم را رها نمی‌کنند، همزمان عملاً می‌گویند چرا ده سال پیش از آن رضاشاه بی‌درنگ نپرید در بغل بریتانیا! مقاومت در برابر بریتانیا فقط برای شما حُسن و افتخار است و برای دیگران قُبح و سرشکستگی؟ این معیار دوگانه قابل‌دفاع نیست. البته در اینجا باید پرسید، با اینکه رضاشاه تا جایی که توانست از سیاست انگلیس‌دوستانه خودداری کرد، مصدق و پیروانش او را عامل بی‌ارادۀ بریتانیا معرفی کردند، اگر از همان اول جنگ با بریتانیا متحد می‌شد، چه می‌گفتند؟ ــ به هر حال تاریخ برای برخی فقط مهمات پروپاگانداست.۱. نقل از مصطفی فاتح، پنجاه سال نفت ایران، ص ۳۱۵.مهدی تدینیدر تکمیل مطالعه بفرمایید:▪️«رضاشاه و معضل ظهور هیتلر»▪️«رضاشاه و بی‌طرفی در جنگ»▪️«رضاشاه، هیتلر، موسولینی»▪️«تحلیل نصرالله انتظام بر شهریور بیست»@tarikhandishi | تاریخ‌اندیشی