(دو از چهار)بعد از ۲۸ مرداد جناح مصدق متلاشی شد؛ در پی محاکمه و سرکوب (البته برخی از سرشناس‌ترین چهر

(دو از چهار)بعد از ۲۸ مرداد جناح مصدق متلاشی شد؛ در پی محاکمه و سرکوب (البته برخی از سرشناس‌ترین چهره‌هایشان ــ مانند سنجابی، زیرک‌زاده، حسیبی و برخی دیگر ــ هم یکی دو سال مخفیانه زندگی کردند و پس از بیرون آمدن از اختفا برخورد تندی با آنها نشد). اما فشار بر اعضای جبهه ملی پس از چند سال کمتر شد؛ جلساتشان به صورت خصوصی برگزار می‌شد ــ نهایتاً با حضور چند نفوذی از سازمان امنیت. پس از هفت سال، رویۀ حکومت در برخورد با اعضای جبهۀ ملی عوض شد و رفته‌رفته آزادی بیشتری یافتند و فعالیت‌هایشان علنی و عمومی شد. از اواسط ۱۳۳۹ نیروی پرشماری گرد آمدند و جبهۀ ملی دوم را تشکیل دادند. تمام فعالیت‌ها جبهه علنی بود. در اردیبهشت ۴۰ میتینگی بزرگ در میدان جلالیه (پارک لالۀ امروزی) برگزار کردند که ده‌ها هزار نفر شرکت کردند؛ سنجابی و بختیار سخنرانی پرشوری کردند و بختیار حتی سیاست نفتی و سیاست خارجی دولت را زیر سؤال برد. جبهۀ ملی رفته‌رفته متشکل‌تر شد و در پاییز ۴۱ کنگره‌ای بزرگ برگزار کرد و شورا و هیئت اجرایی برای خود انتخاب کرد.این فعالیت‌های جبهۀ ملی مصادف با چهار دولت است: شریف‌امامی (شهریور ۳۹ تا اردیبهشت ۴۰)، امینی (اردیبهشت ۴۰ تا تیر ۴۱)، علم (تیر ۴۱ تا اسفند ۴۲)، و منصور (اسفند ۴۲ تا بهمن ۴۳). اعضای جبهۀ ملی فکر می‌کردند با آمدن امینی اوضاع به نفع آنها می‌شود. اما امینی برخلاف انتظارات انتخابات برگزار نکرد. ولی با آمدن علم تلاش‌های حکومت برای برقراری مصالحه با جبهۀ ملی آغاز شد. علم تلاش کرد جبهۀ ملی را راضی کند عملاً وارد کار سیاسی شود. پیشنهاد نهایی علم این بود که جبهۀ ملی درصد مشخصی (مثلاً سی درصد) از مجلس را به خود اختصاص دهد و غیر از وزارت، هر مقام دیگری هم در سطح کشور بخواهند، نصیبشان شود. علم این مذاکرات را به صورت خصوصی با اللهیار صالح (رئیس شورای جبهۀ ملی) و مهدی آذر، از دیگر اعضای ارشد جبهۀ ملی، انجام می‌داد. همزمان محتوای این مذاکرات در شورای جبهۀ ملی هم مورد بحث قرار می‌گرفت. اما موضع جبهۀ ملی یک کلام بود؛ می‌گفت: «شاه باید سلطنت کند، نه حکومت.» جبهۀ ملی به کمتر از این راضی نمی‌شد و از یک موضع اصولی ــ یا بهتر است بگویم از موضع پیروز ــ با حکومت مذاکره می‌کرد. مذاکرات شکست خورد. رفته‌رفته به موضوع اصلی این نوشتار نزدیک می‌شویم... در بهمن ۴۱، وقتی قرار بود رفراندوم انقلاب سفید برگزار شود، جبهۀ ملی بیانیۀ تندی علیه شاه داد و دعوت به تجمع کرد. حتی وقتی از زاویۀ دیدِ شصت سال بعد به آن بیانیه نگاه می‌کنید، از لحن تند، توهین‌آمیز، گزنده و تحریک‌کنندۀ آن تعجب می‌کنید. جبهۀ ملی دو سال بود فرصت پیدا کرده بود آشکارا فعالیت کند و خود را سازماندهی کند، اما برآیند آن شده بود آن بیانیۀ شدیدالحن که عملاً شاه را «جنایتکار»، «فریبکار»، «دیکتاتور» و «فاسد» می‌خواند و به بدترین رفتارها متهم می‌کرد. جبهۀ ملی علاوه بر این، فراخوانی هم برای برگزاری تجمع در مخالفت با رفراندوم داده بود. در نتیجه در پی این بیانیه رفته‌رفته برخی سران جبهۀ ملی در عرض دو سه هفته بازداشت شدند. همزمان رفراندوم انقلاب سفید برگزار شد.چند ماهی رهبران جبهۀ ملی در زندان بودند ــ رخدادهای خرداد ۴۲ در زمانی به وقوع پیوست که این افراد در زندان بودند و جبهۀ ملی ارتباطی با وقایع ۱۵ خرداد نداشت و حتی آن را تأیید نکرد (البته گویا در انقلاب ۵۷ نظرشان عوض شده بود و وقایع خرداد ۴۲ را ستایش می‌کردند). اما حتی در این زمان هم فرستاده‌ای از طرف حکومت، یعنی همایون صنعتی‎زاده، همان ناشر بزرگ و نامدار، به زندان می‌آمد و با رهبران جبهۀ ملی مذاکره می‌کرد تا جبهۀ ملی ترغیب شود در کار سیاسی مشارکت کند. اما این بار هم مذاکره نتیجه نداد، زیرا اعضای جبهۀ ملی می‌گفتند چون ما در زندانیم، در موقعیت مناسبی برای مذاکره نیستیم. (ادامه در پست بعدی)@tarikhandishi | تاریخ‌اندیشی