‍ ‍ 🔘 استبداد اکثریت؛ ظهور اقتدار کاریزماتیک✍️هادوی▪️در ادبیات کلاسیک سیاست، استبداد اغلب با چهره‌ا

‍ ‍ 🔘 استبداد اکثریت؛ ظهور اقتدار کاریزماتیک✍️هادوی▪️در ادبیات کلاسیک سیاست، استبداد اغلب با چهره‌ای مشخص شناخته می‌شود: پادشاه، رهبر، پیشوا. گویی مسئله، همواره «فرد»ی است که از مرز قدرت عبور می‌کند و به خودکامگی می‌رسد. اما جامعه‌شناسی سیاسی، تصویر پیچیده‌تری پیش می‌نهد. قدرت، پیش از آنکه در یک تن متمرکز شود، در شبکه‌ای از روابط، عواطف جمعی و سازوکارهای مشروعیت شکل می‌گیرد. به تعبیر ماکس وبر، اقتدار زمانی پایدار می‌شود که «باور به مشروعیت» در میان پیروان وجود داشته باشد. بنابراین، هیچ استبداد فردی بدون زمینه‌ی اجتماعی و بدون پذیرش یا حمایت بخشی از جامعه دوام نمی‌آورد.▪️وبر در تحلیل خود از مشروعیت قدرت، اقتدار را بر سه قسم می‌داند: اقتدار سنتی، اقتدار عقلانی-قانونی و اقتدار کاریزماتیک. او نخستین پژوهنده‌ای است که مفهوم کاریزما را به صورتی نظام‌مند در چهارچوب نظریه‌ی انواع اقتدار بررسی کرد و آن را به عنوان یکی از سه گونه‌ی مشروعیت قدرت، در کنار گونه‌های عقلانی-قانونی و سنتی، طرح نمود. در این میان، اقتدار کاریزماتیک جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا بر خصوصیات استثنایی و شخصی رهبر، مانند قهرمانی، تقدس یا گیرایی انقلابی استوار است و فراتر از خرد ناب یا سنت‌های رایج عمل می‌کند.▪️واژه‌ی «کاریزما» ریشه‌ای یونانی دارد و به معنای «موهبت» است. در کاربرد جامعه‌شناختی، این واژه از یک‌سو به قدرتی معنوی یا ویژگی‌ای اشاره دارد که به شخص، نفوذ یا اقتدار بر شمار زیادی از مردم می‌بخشد؛ و از سوی دیگر، به خصوصیتی استثنایی که به یک منصب، عملکرد یا جهت‌گیری نسبت داده می‌شود و دارنده‌ی آن را شایسته‌ی رهبری، تکریم یا امتیازات مشابه می‌کند—یا دست‌کم چنین تصور می‌شود که او شایسته‌ی آن‌هاست. در این معنا، کاریزما بیش از آنکه صفتی ذاتی باشد، نسبتی است که در بستر اجتماعی ساخته می‌شود.▪️از همین‌جا می‌توان به پرسشی بنیادین رجوع کرد: استبداد فرد خطرناک‌تر است یا استبداد جو؟ اگر اقتدار کاریزماتیک بر ایمان و عاطفه‌ی پیروان استوار است، آنگاه فرد مستبد نه در خلأ، بلکه در متن نوعی آمادگی جمعی زاده می‌شود. جامعه‌ای که در شرایط بحران، بی‌ثباتی و ناامنی قرار دارد، مستعد آن است که ویژگی‌های استثنایی را به فردی نسبت دهد و در او تجسم خیر و رهایی را ببیند.▪️در بررسی عوامل شکل‌گیری اقتدار کاریزماتیک، دو دیدگاه اساسی قابل تشخیص است: نخست، شرایط اجتماعی و تاریخی؛ و دوم، پویایی‌های حاکم بر رابطه‌ی رهبر و پیرو. صاحب‌نظران بر این باورند که بسترهای اجتماعی و تاریخی نقشی محوری در ظهور رهبران کاریزماتیک ایفا می‌کنند. وبر نیز این نوع رهبری را پدیده‌ای می‌داند که عموماً در شرایط استثنایی و نادر ظهور می‌یابد. بسیاری از این افراد پیش از مواجهه با بحران‌های قدرت‌ساز، چهره‌هایی عادی، کم‌جذبه و گاه فاقد شایستگی‌های بارز به شمار می‌رفتند؛ اما بحران، آنان را به کانون توجه بدل می‌کند.▪️اوج ظهور رهبران کاریزماتیک معمولاً همزمان با دوره‌های بی‌ثباتی و ناخرسندی اجتماعی است. در چنین شرایطی، ناکارآمدی ساختارها و ارزش‌های مسلط، موجب می‌شود که پیروان به تبعیت از رهبران تازه روی آورند و واکنش‌های روان‌شناختی متفاوتی از خود نشان دهند. بحران‌ها محرک اصلی رفتارهایی هستند که شخصیت رهبر کاریزماتیک را به عنوان کانون اصلی شکل می‌دهند. به بیان دیگر، انقلاب‌ها—که خود نتیجه‌ی انباشت نابسامانی‌ها و انسدادهای سیاسی‌اند—بستر کلاسیک ظهور اقتدار کاریزماتیک‌اند. در فضای انقلابی، جامعه در جست‌وجوی معنا و جهت، آمادگی بیشتری برای پذیرش چهره‌ای دارد که وعده‌ی گسست رادیکال از گذشته را بدهد.▪️در وضعیت کنونی ایران، می‌توان نشانه‌های چنین سازوکاری را مشاهده کرد. بخشی از جامعه که از تجربه‌ی زیسته‌ی جمهوری اسلامی به ستوه آمده، در پی بدیلی روشن و سریع است. گرایش به پادشاهی، در این چارچوب، بیش از آنکه صرفاً نوستالژیک باشد، واکنشی به بی‌ثباتی ادراک‌شده و میل به بازسازی نظم است. در مقابل، اقلیتی ایستاده‌اند که با ارجاع به تجربه‌ی انقلاب ۱۳۵۷ هشدار می‌دهند که دوگانه‌سازی‌های تند و امید بستن به یک چهره‌ی منجی، می‌تواند به بازتولید اقتدارگرایی بینجامد. اما این اقلیت، بیش از آنکه شنیده شوند، در معرض طرد و برچسب‌زنی قرار می‌گیرند؛ گویی در منطق جوّ غالب، هر کس «از ما» نیست، «بر ما»ست.▪️ما با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که می‌توان آن را «استبداد جو» نامید. این همان وضعیتی است که الکسی دو توکویل در تحلیل دموکراسی از آن با عنوان «استبداد اکثریت» یاد می‌کند: فشاری نامرئی اما فراگیر که اقلیت را نه از طریق قانون، بلکه از طریق هنجارهای غالب و طرد اجتماعی خاموش می‌کند.ادامه متنـــــــــــــــــــــــ#سیاست#صدای_نوین_خراسان 🆔@VoNoKh