سد فینسک؛ از اکوتون طبیعی تا اکوتون اجتماعی🖌️ مسعود امیرزادهگاهی اهمیت یک پروژه سپ سازی نه در میزان آب ذخیره‌شده، نه در حجم سازه و نه در دستاوردهای فنی آن، بلکه در توانایی آن برای آشکار کردن لایه‌های پنهان یک جامعه است. برخی پروژه‌ها فراتر از یک سازه عمرانی، تبدیل به آینه‌ای می‌شوند که در آن می‌توان ضعف‌های ساختاری، تعارض‌های اجتماعی و چالش‌های توسعه را مشاهده کرد.سد فینسک یکی از این موارد است.اهمیت سد فینسک را نباید فقط در توانایی یا عدم توانایی آن برای حل مسئله آب جستجو کرد؛ بلکه اهمیت واقعی آن در این است که چگونه یک پروژه عمرانی می‌تواند به یک مسئله پیچیده اجتماعی، زیست‌محیطی و حکمرانی تبدیل شود.این سد در یکی از حساس‌ترین مناطق طبیعی کشور قرار گرفته است؛ منطقه‌ای که از منظر بوم‌شناختی یک اکوتون طبیعی محسوب می‌شود. اکوتون‌ها مناطق گذار میان دو زیست‌بوم متفاوت هستند؛ نه کاملاً متعلق به یکی از آن‌ها و نه کاملاً متعلق به دیگری. این مناطق معمولاً دارای ارزش بالای زیستی، تنوع بالا و حساسیت زیاد نسبت به تغییرات هستند.سد فینسک نه صرفاً یک پروژه عمرانی، بلکه نمونه‌ای فشرده از مجموعه تعارض‌هایی دانست که در مسیر توسعه در ایران شکل گرفته است. گویی در این پروژه بسیاری از «نبایدهای» احداث یک سازه بزرگ هم‌زمان در کنار یکدیگر جمع شده‌اند؛ از پرسش‌های جدی درباره توجیهات فنی و اقتصادی گرفته تا پیامدهای زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی و میراثی. تخریب یک منطقه حساس طبیعی، تأثیر بر یک اکوسیستم ارزشمند، هزینه‌های اقتصادی، نارضایتی‌های اجتماعی و بی‌توجهی به بخش مهمی از هشدارهای کارشناسی، همگی این پرسش را ایجاد می‌کنند که چگونه پروژه‌ای با چنین حجم بالایی از مناقشه و مخالفت، همچنان توان بازگشت به چرخه تصمیم‌گیری را پیدا می‌کند.اما شاید اهمیت اصلی فینسک در همین نقطه باشد؛ جایی که این پروژه از یک مسئله فنی و عمرانی عبور کرده و به یک پدیده اجتماعی تبدیل شده است. فینسک فقط در یک اکوتون طبیعی قرار ندارد بلکه هم‌زمان، خود این پروژه نیز به یک اکوتون اجتماعی تبدیل شده است؛ منطقه‌ای گذار میان دو منطق متفاوت: از یک سو جامعه‌ای زخمی که با وجود انباشت مشکلات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، همچنان نسبت به سرزمین، محیط زیست و آینده خود حساسیت نشان می‌دهد و از سوی دیگر ساختار تصمیم‌گیری‌ای که گاه بدون پذیرش گفت‌وگوی واقعی و ارزیابی دوباره، تلاش می‌کند پروژه را با تغییر شرایط و بازگشت‌های مکرر زنده نگه دارد.اکوتون‌های طبیعی محل برخورد و تعامل دو نظام زیستی هستند و معمولاً از حساس‌ترین نقاط یک اکوسیستم به شمار می‌روند؛ زیرا کوچک‌ترین تغییرات در آنها می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای ایجاد کند. در حوزه اجتماعی نیز برخی نقاط به همین شکل عمل می‌کنند. سد فینسک به یکی از همین نقاط حساس تبدیل شده است؛ جایی که هر بار بازگشت پروژه، نه فقط یک تصمیم اجرایی، بلکه فعال شدن دوباره یک گسل اجتماعی است. جامعه‌ای که باید انرژی خود را صرف ترمیم آسیب‌های محیط‌زیستی، کاهش شکاف‌های اجتماعی و حل بحران‌های انباشته کند، بار دیگر ناچار می‌شود وارد نزاعی شود که پیش‌تر بارها تجربه کرده است.فینسک بیش از هر چیز نشان‌دهنده قدرت بازتولید یک ساختار ناکارآمد است؛ پروژه‌ای که حتی پس از انباشت پرسش‌های فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، همچنان توان بازگشت به صحنه تصمیم‌گیری را دارد. این بازگشت‌های مکرر نشان می‌دهد که مسئله فقط یک اشتباه محاسباتی یا یک اختلاف کارشناسی نیست، بلکه با سازوکاری مواجهیم که منافع و بقای خود پروژه را بر منطق عمومی و خیر جمعی مقدم می‌کند. در چنین وضعیتی، کافی است جامعه درگیر بحران‌های دیگری شود، توان پیگیری عمومی کاهش یابد یا فضای اجتماعی به سمت مسائل فوری‌تر برود؛ آنگاه پروژه دوباره با همان تاکتیک‌های ساده، تبلیغاتی و کم‌عمق خود را بازنمایی می‌کند، گویی توقف‌های قبلی هرگز اتفاق نیفتاده‌اند. فینسک به ما نشان می‌دهد که چگونه یک پروژه می‌تواند بدون برخورداری از توجیه کافی، بدون پذیرش هزینه‌های واقعی زیست‌محیطی و اجتماعی و بدون پاسخ‌گویی نسبت به پیامدهای خود، همچنان به حیات ادامه دهد. این همان نقطه‌ای است که مفهوم فساد سیستمی معنا پیدا می‌کند؛ جایی که یک جزء از ساختار، نه برای حل مسئله، بلکه برای حفظ موقعیت و استمرار خود عمل می‌کند و حاضر است هزینه‌های آن را به طبیعت، جامعه و آینده سرزمین منتقل کند.اینجاست که فینسک می‌تواند برای جامعه‌شناسان، متخصصان توسعه و پژوهشگران حکمرانی به یک مطالعه موردی تبدیل شود؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد چگونه ضعف‌های ساختاری در نظام تصمیم‌گیری می‌توانند در نقاط حساس خود را آشکار کنند و چگونه یک پروژه عمرانی می‌تواند هم‌زمان سرمایه طبیعی و سرمایه اجتماعی یک جامعه را تحت فشار قرار دهد.