مهدی مسائلی، مطالعات و یادداشت

دربارهٔ مسمومیتِ پیامبر(ص) در خیبر پس از انتشارِ یادداشتِ "نقد انتساب شهادت پیامبر(ص) به همسران ایشان"، شماری از دوستان دربارهٔ ماجرای زنِ یهودی پرسیده‌اند. توضیح کوتاه: ۱) اصلِ واقعه پس از فتحِ خیبر، زنی از یهود گوشتی زهرآلود برای پیامبر(ص) آورد. حضرت لقمه‌ای برداشتند و بیرون افکندند، اما یکی از صحابه — بِشر بن بَراء بن مَعرور — از همان غذا خورد و درگذشت. این واقعه در منابعِ اصلیِ فریقین آمده است، مثل: صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی‌داود، طبقاتِ ابن‌سعد، سیرهٔ ابن‌هشام و منابعِ متعددِ شیعی مثل کافی، امالی صدوق، بصائرالدرجات، محاسن برقی و.... پس بحث بر سرِ یک نقلِ نادر نیست؛ گزارشی است با شواهدِ فراوان که یک قربانیِ محرَز هم دارد. ۲) چرا برخی عالمان مطلق سخن گفته‌اند؟ گاه در کلامِ عالمانِ شیعه و سنی، «شهادتِ پیامبر(ص) بر اثرِ سم» بدون ذکرِ جزئیات آمده است. علتش کثرتِ همین نقل‌هاست، نه اشاره به ماجرایی دیگر. شیخ صدوق تصریح می‌کند: «و اعتقادِ ما دربارهٔ پیامبر آن است که ایشان در جنگِ خیبر مسموم شدند و پیوسته [اثرِ] آن خوراک به ایشان بازمی‌گشت تا آنکه رگِ قلبشان را برید و به همان سبب رحلت فرمودند.» (الاعتقادات، ص ۹۸) در منابعِ اهل‌سنت نیز همین تحلیل آمده است؛ چنان‌که در صحیح بخاری از عایشه نقل شده که پیامبر(ص) در بیماریِ آخر می‌فرمودند: «همچنان دردِ آن غذایی را که در خیبر خوردم احساس می‌کنم؛ اکنون هنگامِ آن است که از آن سم، رگِ قلبم بریده شود.» (کتاب المغازی، ح ۴۴۲۸) پس این سخنانِ به‌ظاهر مطلق، مطلق نیستند؛ مقیّدند و قیدشان در همان کتاب‌ها تصریح شده است. بازگرداندنِ آنها به ادعایی دیگر، تقطیعِ کلام است. ۳) تا کجا می‌توان قاطع بود؟ کثرتِ گزارش‌ها اطمینان می‌آورد که اصلِ توطئه واقع شده؛ اما جزئیاتِ آن (نامِ زن، سرنوشتِ او، شمارِ حاضران) در نقل‌ها مختلف است و در آنها نمی‌توان قاطع بود. همچنین نمی‌توان با قطعیت گفت رحلتِ پیامبر(ص) پس از چند سال، معلولِ همان سم بوده است؛ این یک احتمالِ معتبر است، نه یک یقین. در مقابل، استبعادِ برخی نیز پذیرفتنی نیست که «مگر سم چند سال در بدن می‌ماند؟». پاسخ روشن است: لازم نیست خودِ سم باقی بماند؛ آسیبی که بر کبد یا کلیه یا قلب وارد کرده می‌تواند سال‌ها بعد ظاهر شود. سمومِ گیاهیِ آن روزگار دقیقاً چنین اثری داشته‌اند، و مرگِ بشر بن براء نشان می‌دهد آن سم تا چه اندازه قوی بوده است. ۴) و اما نکتهٔ اصلی بعضی می‌کوشند در اصلِ ماجرای خیبر تشکیک کنند تا سخنانِ عالمانی را که گفته‌اند «پیامبر(ص) با سم به شهادت رسید» به ادعای خود، یعنی مسمومیت به دستِ همسرانِ پیامبر، نسبت دهند. اما دقت کنید که این راه، هر دو سرش بسته است: حالتِ اول: بپذیریم که ماجرای خیبر رخ داده است. در این صورت، معلوم است آن عالمان وقتی از «مسمومیتِ پیامبر» سخن گفته‌اند، به همین حادثه نظر داشته‌اند؛ چون منبعشان همین روایات بوده است و بسیاری از آنها نیز در همان کتاب، خیبر را صریحاً نام برده‌اند. پس این سخنان هیچ ربطی به ادعای مسمومیت به دستِ همسران ندارد. حالتِ دوم: ماجرای خیبر را انکار کنیم. در این صورت، سخنِ آن عالمان تکیه‌گاهِ خود را از دست می‌دهد و اساساً بی‌اعتبار می‌شود؛ زیرا تنها مستندِ آنها همین روایات بوده است. و سخنی که خودِ ما پایه‌اش را فروریخته‌ایم، دیگر برای ما نیز حجّت نیست. پس نتیجه در هر دو حالت یکی است: این استنادات به کارِ اثباتِ آن ادعا نمی‌آید. یا خود گزارشی از همان خیبرند، یا با انکارِ خیبر از اعتبار می‌افتند. نمی‌توان شاخه‌ای را برید و همچنان بر آن نشست. افزون بر این، در سراسرِ میراثِ تاریخیِ اهل‌سنت حتی یک گزارش دربارهٔ مسمومیتِ پیامبر(ص) به دستِ همسرانشان وجود ندارد. بنابراین نسبت‌دادنِ چنین باوری به عالمانِ اهل‌سنت، کلی‌گویی و فراتر از حدِّ انصافِ علمی است.........@azadpajooh

نقدِ انتسابِ شهادت پیامبر(ص) به همسران ایشان✍مهدی مسائلی چند سالی است ادعایی در فضای مجازی رواج یافته که پیامبر(ص) به دستِ شماری از همسرانشان مسموم و شهید شده‌اند. این ادعا، یک بحثِ تاریخیِ معمول نیست؛ اتهامِ مشارکت در قتلِ پیامبر خداست، اتهامی که لازمهٔ قهریِ آن، حکم به ارتداد و کفر است، و از این رو دلیلی در حدِّ قطع می‌طلبد، اما آنچه ارائه می‌شود، یک نقلِ بی‌سند است در پیوند با چند استنادِ تقطیع‌شده. ۱. مغالطهٔ اصلی: خلطِ سه گزاره بنیانِ این ادعا بر جمعِ نادرستِ سه مسئلهٔ مستقل استوار است: الف) پیامبر(ص) به شهادت رسیدند ــ که شماری از عالمانِ فریقین پذیرفته‌اند. ب) در خیبر اقدام به مسموم‌کردنِ ایشان شد ــ که گزارش‌های متعددی از طریق شیعه و سنّی دارد. ج) عاملِ مسمومیتِ منجر به رحلت، همسرانِ پیامبر بودند ــ که فاقدِ هر مستندِ معتبر است. مدّعیان، پذیرشِ دو گزارهٔ نخست را به‌جای دلیلِ گزارهٔ سوم عرضه می‌کنند. حاصلش استدلالی است بدین شکل: «عالمانِ بسیاری معتقد به شهادتِ پیامبرند، پس عالمانِ بسیاری معتقدند همسرانش او را کشتند!» حال آنکه مقصودِ همان عالمان از «شهادت»، به تصریحِ خودشان، اثرِ سمِّ خیبر است. میان «پیامبر به شهادت رسید» و «فلان کس او را کشت»، فاصله‌ای است که تنها با دلیلِ مستقل پیموده می‌شود. ۲. مستندِ اصلی: یک نقلِ بی‌سند یگانه مستندِ صریحِ این ادعا، نقلی در تفسیر عیاشی است (ج۱، ص۲۰۰). این نقل مُرسل و بدون سند است و جزء احادیث ضعیف به شمار می‌آید. اما اینجا قاعده‌ای مهم وجود دارد: در فضائل و مستحبات برخی تسامح در ادلّه را پذیرفته‌اند، اما در دماء، فروج و اعراض به اتفاقِ فقها هیچ تسامحی روا نیست. کسی که برای اثباتِ کسی که برای اثباتِ موضوع یک فرع فقهی، خبرِ ثقه می‌طلبد، نمی‌تواند برای اثباتِ قتلِ پیامبر(ص) به نقلی مرسل بسنده کند. نکتهٔ دیگر: اگر فهرستی از کتاب‌ها ذیلِ این ادعا ردیف می‌شود، بدانید همهٔ آنها همین نقلِ واحد را از عیاشی بازگو کرده‌اند. تعدّدِ کتاب، تعدّدِ سند نیست؛ ده کتاب که یک خبرِ مرسل را نقل کنند، یک خبرِ مرسل‌اند، نه ده دلیل. ۳. تقطیعِ روایات جملهٔ «مَا مِنْ نَبِيٍّ وَ لَا وَصِيٍّ إِلَّا شَهِيدٌ» بسیار مورد استناد است. اما در متنِ کاملِ همان روایت، علتِ شهادتِ پیامبر(ص) صریحاً سمِّ خیبر معرفی شده است. روایتی که ذیلش تفسیرِ خودش را آورده، نمی‌تواند دلیلِ ماجرایی دیگر باشد. ۴. ماجرای «لَدود»: دارو بود، نه سم برخی خوراندنِ دارو به پیامبر در بیماریِ آخر را قرینهٔ سم‌دادن گرفته‌اند. اما: نخست، موضوعِ آن دارویی بود که با تصورِ درمانِ «ذات‌الجنب» به کار رفت. دوم، در اوجِ بیماری و تبِ شدید رخ داد، نه در آغازِ آن؛ پس سببِ وخامتِ حال نبود. سوم، در برخی نقل‌ها طرح و اجرای آن به اسماء بنت عُمَیس ــ از معتمدین خاندانِ پیامبر ــ بازمی‌گردد، که فرضِ توطئه را از درون فرومی‌ریزد. چهارم، در متنِ مشهور، علتِ استثنای عباس صریحاً «حاضر نبودنِ او در آن اقدام» است، نه فضیلتی خاص ــ هرچند ابن ابی‌الحدید به نقل از نقیب، در تمامیتِ این گزارش تردید کرده است (شرح نهج‌البلاغه، ج۱۳، ص۳۲). حداکثرِ دلالتِ این ماجرا، خطای اطرافیان در درمان است. تبدیلِ «داروی نادرست» به «سمِّ عمدی»، افزودنِ مدعایی است که در هیچ نقلی نیامده. ۵. سکوتِ معنادار سکوتِ شاهدان: در روزهای آخر، حضرت فاطمه(س)، امام علی(ع) و بنی‌هاشم بر بالینِ پیامبر حاضر بودند. پذیرفتنی نیست چنین اقدامی پیشِ چشمِ ایشان رخ دهد و هیچ اعتراضی در پی نداشته باشد، یا اعتراضی شده باشد و هیچ نشانی از آن در هیچ منبعی نماند. سکوتِ میراثِ اهل‌بیت: در دورانِ خلفا و پس از آن، اهل‌بیت(ع) بر سرِ مسائلی بسیار کم‌اهمیت‌تر احتجاج کردند. در هیچ‌یک از مناظراتِ امام علی، امام حسن، امام حسین و دیگر امامان(ع) نشانی از استناد به چنین جنایتی نیست. ۶. موضعِ امام علی(ع) پس از جمل پس از جنگ جمل، امام علی(ع) در موضعِ اقتدار قرار داشت و در چنین موقعیتی، افشا و اعلامِ چنین جنایتی ــ بر فرضِ وقوع ــ نه‌تنها ممکن، بلکه قوی‌ترین دلیلِ سیاسی و شرعی به سودِ ایشان بود. اما در همان موقعیت فرمود: «وَ لَهَا بَعْدُ حُرْمَتُهَا الْأُولَى وَ الْحِسَابُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى؛ وبا این حال حرمت اولیه او باقی‌ است، و حسابش با خداوند است.»(نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶). سخن بر سرِ اجرای کیفر ــ که تابعِ شرایطِ اثبات و مصلحت است ــ بلکه بر سرِ موضعِ اعلامی است. اگر چنین جنایتی نزدِ امام(ع) محرز بود، انتظار می‌رفت دست‌کم در مقامِ افشا و احتجاج، نشانی روشن از آن بر جای بماند؛ حال آنکه در سخت‌ترین لحظهٔ رویاروییِ سیاسی، به «حرمتِ پیشین» او استناد شد. و پرسشِ اصلی همین‌جاست: آیا برای کسی که در قتلِ همسرش نقشِ اصلی داشته، حرمتی باقی می‌ماند که امام(ع) به آن استدلال کند؟...@azadpajooh

🔸تأملی در روایت «کاهش عمر بر اثر ترک زیارت امام حسین(ع)» در تهذیب الأحکام روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که بر اساس ظاهر آن، هرگاه یک سال بر شخصی بگذرد و به زیارت قبر امام حسین(ع) نرود، خداوند یک سال از عمر او می‌کاهد و اگر این ترک استمرار یابد، ممکن است تا سی سال پیش از اجل خود از دنیا برود. در ادامه نیز آمده است که زیارت امام حسین(ع) موجب امتداد عمر و افزایش روزی، و ترک آن سبب کاهش عمر و رزق خواهد شد.( شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج6، ص43) ظاهر ابتدایی این روایت با پرسشی جدی روبه‌رو است. اگر مقصود آن باشد که ترک زیارت، به صورت قطعی و همگانی، موجب کاهش واقعی عمر هر شخص می‌شود، این معنا با واقعیت‌های خارجی سازگار به نظر نمی‌رسد. افراد بسیاری هرگز توفیق زیارت امام حسین(ع) را پیدا نمی‌کنند، اما از عمرهای طولانی برخوردارند؛ در مقابل، برخی از زائران در همان سفر زیارتی یا اندکی پس از آن از دنیا می‌روند. ازاین‌رو، حمل روایت بر معنای حقیقی و مطلق، با دشواری مواجه است و نیازمند تفسیر خواهد بود. در تبیین این روایت، دست‌کم سه احتمال قابل طرح است: احتمال نخست: حمل بر قضای معلّق. بر اساس این تفسیر، روایت ناظر به تقدیرات مشروط الهی است؛ بدین معنا که خداوند برای برخی افراد، در صورت انجام زیارت، عمر بیشتری مقدر کرده است و ترک زیارت موجب محرومیت از آن تقدیر می‌شود، نه اینکه از اجل حتمی آنان کاسته شود. این احتمال با مبانی کلامی شیعه درباره «قضای معلق» و «محو و اثبات» سازگار است، هرچند همچنان این پرسش باقی می‌ماند که چرا آثار چنین سنتی در واقعیت خارجی، به صورت فراگیر و قابل مشاهده نیست. احتمال دوم: حمل بر اقتضا، نه علیت تامه. بر پایه این احتمال، روایت در مقام بیان یک قانون استثناناپذیر نیست، بلکه زیارت امام حسین(ع) را یکی از اسباب افزایش عمر و روزی معرفی می‌کند؛ اسبابی که تأثیر آنها وابسته به وجود شرایط و فقدان موانع است. همان‌گونه که در روایات، صدقه، صله رحم و دعا نیز از عوامل افزایش عمر دانسته شده‌اند، اما این آثار در همه افراد و در همه شرایط به یک شکل تحقق نمی‌یابد. اشکال این احتمال آن است که تعبیرهای قاطع روایت، مانند «نقص الله من عمره حولاً»، با بیان صرف اقتضا چندان سازگار به نظر نمی‌رسد. احتمال سوم: محرومیت از تفضل الهی. به نظر می‌رسد این احتمال با سیاق روایت سازگارتر باشد. بر اساس این برداشت، روایت در مقام بیان یک مجازات تکوینی قطعی نیست، بلکه می‌خواهد بگوید ترک زیارت، انسان را از تفضل الهی محروم می‌سازد. زیارت امام حسین(ع) زمینه‌ساز افاضه نعمت‌هایی همچون افزایش عمر، توسعه رزق و دفع برخی آفات است؛ اما این آثار از سنخ تفضلات الهی‌اند، نه حقوق ثابت و الزامی. بنابراین، مقصود از «کاهش عمر» آن است که شخص از عمر افزوده‌ای که ممکن بود به برکت زیارت و به فضل الهی نصیب او شود، محروم می‌شود، نه اینکه الزاماً از عمر حتمی او کاسته شود. افزون بر این، همین تفضل نیز تابع مصالح الهی است و ممکن است در همه افراد به یک صورت تحقق نیابد. شاید بتوان برای تقویت این احتمال به سیاق خود روایت نیز استناد کرد. امام(ع) پس از آنکه می‌فرماید: «نقص الله من عمره»، در ادامه تعبیر خود را به «يَمُدُّ اللَّهُ فِي أَعْمَارِكُمْ وَيَزِيدُ فِي أَرْزَاقِكُمْ» تغییر می‌دهد. این تغییر تعبیر می‌تواند نشان دهد که محور اصلی روایت، بیان آثار مثبت و افزاینده زیارت است؛ ازاین‌رو، جمله نخست نیز ناظر به محرومیت از همین افزایش خواهد بود، نه کاسته شدن از عمر قطعی انسان. بر این اساس، هرچند ظاهر ابتدایی روایت با دشواری‌هایی در انطباق با واقعیت خارجی روبه‌رو است، اما با توجه به احتمالات یادشده، به‌ویژه احتمال سوم، می‌توان آن را به گونه‌ای تفسیر کرد که هم با ظاهر روایت تا حد زیادی سازگار باشد و هم با دیگر آموزه‌های دینی درباره تأثیر اعمال صالح در افزایش عمر و روزی تعارضی نداشته باشد........@azadpajooh