.خدای شخص‌وار، خدای اسپینوزایی و خدای عرفانیکامبیز کرم‌بیگی‌‌| سه خدا، سه جهان. تفاوت‌شان در کیست ن…

.خدای شخص‌وار، خدای اسپینوزایی و خدای عرفانیکامبیز کرم‌بیگی‌‌| سه خدا، سه جهان. تفاوت‌شان در کیست نیست؛ در چگونه با واقعیت روبه‌رو می‌شویم است.خدای شخص‌وار موجودی جدا از جهان: اراده دارد، می‌شنود، پاداش می‌دهد، خشم می‌گیرد، عهد می‌بندد. جهان را برای هدفی ساخته و انسان را مخاطب خود کرده است.منطق درونی‌اش: نظم و اخلاق، نیاز به فاعلِ آگاه دارند؛ رنج نیاز به توجیه اخلاقی دارد؛ مرگ نیاز به وعدهٔ ادامه دارد.منطقش این است: انسان برای اینکه نظم و اخلاق را بپذیرد، باید یک ناظر دانا بالای سرش باشد. برای هر رنجی هم باید یک دلیلِ اخلاقی بیابد تا قانع شود. و برای مرگ، حتماً به یک قول و وعده نیاز دارد که بگوید تمامِ ماجرا نیست و ادامه دارد.وقتی میگوییم حتماً نیاز به وعده دارد، یعنی:معمولاً ما انسانها بدون این باور که مرگ پایان همه چیز نیست، نمیتوانیم با آرامش زندگی کنیم.خیلی از ما برای تحمل سختیها و مرگ، به یک امید نیاز داریم.این امید معمولاً در قالب یک قول ظاهر میشود: مثل وعدهٔ بهشت، زندگی دوباره، یا اینکه کارهای خوبمان بی پاداش نمیماند.چنانچه این وعده نباشد، مرگ برایمان یعنی پوچی و بی هدفی و اما تحملش بسیار سخت میشود.پس نیاز به وعده یعنی نیاز روانیِ انسان به یک دلیلِ ادامه دارِ بودن، تا کنار آمدن با واقعیتِ مرگ ساده باشد. برای مرگ، حتماً نیاز به یک وعده دارد که به او بگوید این پایان کار نیست و بعدش هم چیزی هست.هزینه: دورِ باطلِ علتِ اول، مسئلهٔ شر و خدایی که هرچه علم پیش می‌رود، به شکاف‌های کوچک‌تر پناه می‌برد. این خدا بیشتر شبیه انسان است تا جهان: حسود، بخشنده، نیازمندِ ستایش. آینه‌ای دقیق از سازنده‌اش.بهایش این است: اولاً بحث علت اول یک دور باطل است. (این جمله یعنی: اگر بگوییم هر چیزی یک علت دارد، پس خودِ خدا هم باید علت داشته باشد!بعضی ها می گویند: هر پدیده به یک شروع کننده نیاز دارد، پس خدا جهان را شروع کرد.حالا سوال این است: چه وجودی خودِ خدا را شروع کرد؟اگر بگویید خدا را کسی شروع نکرده، خودش همیشه بوده، آن وقت قاعدهٔ هر وجودی علت دارد را برای خدا شکسته اید و این یعنی استثنا قائل شده اید.در صورتیکه بگوییم خدا هم علت دارد، آنوقت آن علت هم نیاز به علت دیگر دارد و این زنجیره تا بی نهایت ادامه پیدا می کند و هیچوقت به جایی نمی رسد.به این وضعیت میگویند دور باطل یا تسلسل: یعنی برای توضیح، به چیزی دیگر ارجاع میدهیم و آن هم به چیز دیگر و هیچوقت به یک پاسخ نهایی و قانع کننده نمی رسیم.ثانیاً مسئلهٔ شر همیشه بی‌جواب می‌ماند.ثالثاً این خدا هرچه علم بیشتر می‌شود، به گوشه‌های کوچک‌تر و ناشناخته‌تر پناه می‌برد.این خدا بیشتر به خودِ انسان شباهت دارد تا به جهان: حسود است، بخشنده است، نیاز دارد که ستایشش کنند. در واقع، آینه‌ای است که انسان خودش را در آن دیده است.خدای اسپینوزایی یک جوهر نامتناهی. نه شخص، نه ارادهٔ آزاد، نه هدف، نه دعای مستجاب. همه‌چیز از ضرورتِ طبیعت ناشی می‌شود. آزادی در فهمِ همین ضرورت است، نه در نقض آن.منطق اصلی این فلسفه این است که همه‌چیز علت دارد و هیچ‌چیز از این قاعده مستثنا نیست. بدی و رنج، شر مطلق نیستند؛ بلکه بخشی ناگزیر از نظمِ کلیِ جهان‌اند. عشق به خدا هم یعنی شناختِ درستِ همین نظم، نه اینکه از او چیزی بخواهیم و التماس کنیم.آرامشِ واقعی، ارزان به دست نمی‌آید. معنای زندگی را خودمان باید بسازیم، نه اینکه منتظر باشیم از بالا به ما بدهند. خیام با همین نگاه، زندگیِ زمینی را می‌پذیرد؛ می‌داند که روزی می‌میریم، اما با این حال، باز هم تلاش می‌کند تا زندگی کند و به زیستن ادامه دهد.خدای عرفانینه کاملاً شخصِ جدا، نه صرفاً قوانینِ بی‌طرف. غالباً حضورِ واحدی است که در دلِ وجود تجربه می‌شود: وصال، فنا، وحدت وجود. در مولانا و بسیاری از سنت‌های عرفانی، خدا بیشتر تجربه است تا برهان.منطق درونی‌اش: زبانِ استدلال را کنار می‌گذارد و به شهود، عشق و دگرگونیِ درونی تکیه می‌کند. دوگانه‌ی خالق/مخلوق نرم می‌شود؛ سالک در معشوق محو می‌شود.هزینه و خطرش این است: تجربه های عمیق می توانند زندگی را عوض کنند، اما نمی توان آنها را جدا از تأثیر باورها، حدسهای ناخودآگاه و ذهنیّت خودمان دید.اگر عرفان را بدون بررسی عقلانی بپذیریم، به همان راحتی به یقین های کورکورانه ای میرسیم که در تاریکی راه میروند—فقط با کلماتی قشنگتر.عرفان گاهی از پشت شعر، به اسپینوزا نزدیک می شود و گاهی همان خدای شخص وار را با لباس وحدت میپوشاند. باید ببینیم واقعاً کدامیک است.