@cgie_org_ir@cgie_org_ir

@cgie_org_irگنبدخانۀ یزد♦️دبا: « بُقْعۀ دَوازْدَهْ‌اِمام» گنبدخانه‌ای در یزد که براساس کتیبۀ بنیان بنا، در ۴۲۹ ق / ۱۰۳۸ م به دست ابومسعود بهشتی و ابویعقوب اسحاق فرزند ینال از سرهنگان ابوجعفر علاءالدولۀ دیلمی ساخته شده است. آن‌چه در پی می‌خوانید هم‌زمان با یکم شهریور، روز ملّی یزد فرازهایی‌ست از مدخلی دربارۀ این بنا در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی به قلم ذات الله نیک‌زاد.🔹«بقعه ممکن است مدفن ابوجعفر علاءالدوله ابن‌کاکویه باشد که در ۴٣٣ ق درگذشته است. 🔸بنای دوازده‌امام در محلۀ فهادان، در محدودۀ داخل حصار دوران آل‌کاکویۀ (۳۹۸-۵۳۶ ق / ۱۰۰۸-۱۱۴۲ م) شهر یزد قرار دارد و در جوار آن آثاری همچون زندان اسکندر (مدرسۀ ضیائیه)، حسینیۀ فهادان، حمام ابوالمعالی و خانه‌های تاریخی چندی واقع شده است.🔹بنای دوازده‌امام گنبدخانه‌ای است چهارگوش که ابعاد آن در داخل به ٨.٢۵ متر و در خارج به حدود ۱۱ متر می‌رسد. بلندای کف تا تیزۀ گنبد ١٣.١۵ متر است. گنبدخانه بر ۸ جرز ستبر استوار شده است. خود گنبد یک‌پوسته است. بیرون بنا با آجر نماسازی شده و جداره‌های داخل پوشیده از اندود کاهگل و گچ و آرایه‌های نقاشی، گچ‌بری و کاشی است.🔸محراب عمیق و بیرون‌زدۀ گنبدخانه، با توجه به کاشی‌کاری ازارۀ سدۀ ۹ ق / ۱۵ م، و مجزابودن و دور (قوس) متفاوت آن، چند سده پس از بنیان بنا افزوده شده است. بالای محراب تزیین گچ‌بری بر هشتۀ (=خیلی برجسته) رنگی قرار دارد.🔹بر قاب بالای ورودی بنا واقع در جبهۀ شمالی، کتیبه‌ای به خط کوفی شامل آیۀ ۱۶۳ سورۀ بقره نقاشی شده است؛ همچنین بر قاب بالای طاق‌نمای ضلع غربی، کتیبۀ بسیار مهمِ بنیان بنا نقاشی‌شده به خط کوفی نقش بسته است. این کتیبه حاوی تاریخ و نام بانیان بنا ست. این کتیبه کهن‌ترین کتیبه در یزد به شمار می‌رود.🔸بنای دوازده‌امام از نظر شیوۀ برپایی گنبد روی ۸ جرز در مطالعات تاریخ معماری ایران پس از اسلام اهمیت دارد و بارزترین نمونه‌ای است که مشکل گذر از طرح مربع به مدور را حل کرده است. گوشه‌سازی آن کهن‌ترین نمونه‌ای است که قوسی سه‌پره دارد که از یک طاس و دو نیم‌طاس برای حل رانش قوس بالایی تشکیل شده است. ازاین‌رو، در این بنا می‌توان نخستین بذرهایی را یافت که ۵۰ سال بعد به شکل بالنده‌ای شکوفا شد گنبدهای نظام‌الملک، تاج‌الملک جامع اصفهان، جامع گلپایگان، جامع اردستان و جز اینها در دنبالۀ فناوری بنای دوازده‌امام ساخته شده‌اند.»▫️متن کامل این نوشتار را در صفحات ١٣۴ تا ١٣۵ از جلد بیست‌وچهارم دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و هم‌چنین پیوند آن در تارنمای مرکز بخوانید:cgie.org.ir/fa/article/245911/%D8%AF%D9%8…

@cgie_org_irبنگاهِ نشرِ ١٢۵ ساله♦️دبا: «انتشارات اسلامیّه»، از قدیم‌ترین ناشران و کتاب‌فروشان تهران واقع در خیابان پانزده خرداد، نرسیده به چهارراه مصطفى خمینی (سیروس سابق) است. آن‌چه در پی می‌خوانید مدخلی است دربارۀ این ناشر و کتاب‌فروش در دانشنامۀ تهران بزرگ نوشتۀ مسعود تاره.🔹«انتشارات اسلامیه، شامل کتاب‌فروشی و چاپخانه، متعلق به خانواده‌ای است که در تهران از اواخر دورۀ ناصری در حوزۀ چاپ و نشر کتاب فعالیت داشته‌اند. سیدابوالقاسم تاجر کتاب‌فروش شیرازی نخستین فرد از این خانواده است که به شغل کتاب‌فروشی پرداخت. پس از او، پسرش سیدمحمدعلی تاجر کتاب‌فروش، مؤسس کتاب‌فروشی علمیۀ اسلامی، این حرفه را در تیمچۀ حاجب‌الدوله ادامه داد. او بعدها، در دورۀ پهلوی، نام خانوادگی «کتابچی» را برگزید. در روزنامه‌های دورۀ قاجار، در ۱۳۱۸ ق، چند آگهی درج شده که در آنها به «حجرۀ سلالة‌السادات و الاطیاب آقامیرزامحمدعلی تاجر کتاب‌فروش شیرازی» درتیمچۀ کتاب‌فروشان، واقع در تیمچۀ حاجب‌الدوله اشاره شده است.🔸سیدمحمدعلی کتاب‌فروش چندی بعد از مشروطه، هنگامی‌که خیابان ناصریه (ناصرخسرو کنونی) به مرکز جدید کتاب‌فروشان تهران تبدیل شد، حجرۀ کتاب‌فروشی خود را از تیمچۀ حاجب‌الدوله به این خیابان منتقل کرد که در این دوره نخست با نام علمیۀ اسلامیه، و از ۱۳۱۶ ش با نام کتاب‌فروشی اسلامیه فعالیت داشت؛ از آثاری که در این دوره منتشر ساخت، می‌توان از دیوان معزی، ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی، شرح‌ حال مسعود سعد سلمان، و پندنامۀ عطار نیشابوری یاد کرد. در ۱۳۱۹ ش، شماری از کتاب‌فروشان خیابان ناصریه به‌سبب طرح بنای مجموعۀ وزارت دارایی، مجبور به ترک این محل شدند. 🔹کتاب‌فروشی اسلامیه در این تغییر مکان اجباری به خیابان باب‌همایون انتقال یافت. چندی پس از آن، سیداحمد کتابچی، پسر سیدمحمدعلی، محلی در خیابان بوذرجمهری (پانزده خرداد کنونی) رو‌به‌روی پامنار خریداری کرد و کتاب‌فروشی اسلامیه به آنجا انتقال یافت و تاکنون نیز در همان‌جا قرار دارد. سیدرضا کتابچی، پسر دوم سیداحمد، از ۱۳۴۱ ش، در کنار پدر به ادارۀ کتاب‌فروشی پرداخت. او تا زمان درگذشت در ۱۳۹۲ ش، مدیر کتاب‌فروشی اسلامیه بود.🔸انتشارات اسلامیه به چاپ و نشر کتابهای اسلامی اختصاص داشت [که] می‌توان به ۶۰ چاپ قرآن کریم و ۴۰ چاپ مفاتیح الجنان، منتهی‌الآمال، حلیة‌المتقین، عین‌الحیوة و حیات‌القلوب اشاره کرد.»▫️متن کامل این نوشتار را در صفحات ٣٩١ تا ٣٩٢ از جلد سوم دانشنامۀ تهران بزرگ و هم‌چنین پیوند آن در تارنمای مرکز بخوانید:cgie.org.ir/fa/article/272331/%D8%A7%D8%B…

@cgie_org_ir@cgie_org_ir

پیام تسلیت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در پی درگذشت «سیدجلال حسینی بدخشانی»▪️دبا: «سیدجلال حسینی بدخشانی»، پژوهشگر تاریخ و فلسفۀ اسلامی و عضو مؤسسۀ مطالعات اسماعیلی لندن در ٨۵ سالگی درگذشت.▪️به‌همین‌مناسبت رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی پیام تسلیتی صادر کرد:انّا لِلَّه وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُون ▪️«درگذشت دانشمند و محقق برجسته، دکتر سیدجلال حسینی بدخشانی برای فرهنگ و دانش ایران واقعه‌ای بسیار اندوه‌بار است. ▪️ایشان سال‌های متمادی از همکاران مؤسسۀ مطالعات اسماعیلی لندن و نیز دانشنامۀ اسلامیکا بود و ما از فیض دانش او بهره‌مند بودیم.▪️فقدان آن پژوهشگر کم‌مانند را به همسر و خانوادۀ ارجمندش تسلیت می‌گویم و از درگاه حضرت حق برای ایشان غفران و رحمت و برای بازماندگان صبر و شکیبایی مسألت می‌کنم.»کاظم موسوی بجنوردی٢۴ مرداد ١۴٠۵@cgie_org_ir

@cgie_org_ir@cgie_org_ir

مشروطه و اندیشۀ توسعه در ایران🖊کاظم موسوی بجنوردیرئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی🗓روزنامۀ اعتماد، شمارۀ ۶٣٩١، سه‌شنبه، بیستم مرداد ١۴٠۵، صفحۀ یکجنبش مشروطه در ١٢٠ سال پیش با آرزوی عدالت جان گرفت و سپس گسترش مفهومی و شکلی یافت و تبدیل به خواستی ملی برای ورود به جهانی نو شد؛ جهانی که نه فقط پارلمان، قانون و حقوق و‌ آزادی‌های اساسی طلب می‌کند که اساساً نگاهی نو و دگرگون‌شده به خودِ انسان و مفاهیم مُقَوِم جامعه دارد. در حقیقت مشروطه بسان پلی بود که ایران را از دنیای سنتی و کهن به عصری مدرن رهنمون کرد. به‌راستی زمینه‌ساز و سبب بنیادین مشروطه ایران را باید در مواجهۀ تکان‌دهندۀ نخبگان ایرانی با ترقی ملل اروپایی و بعدتر در میان آسیایی‌ها، در ژاپن جست‌وجو کرد. اساس جنبش مشروطیت را می‌توان پاسخی به عقب‌ماندگی ایران و آغاز کوشش‌ها به جانب ترقی جامعه دانست و این تکاپو تا امروز هم‌چنان ادامه یافته است. حال، اگر قصد صورت‌بندی کلی از اهداف مشروطیت در میان باشد، می‌توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد: نخست: مطالبۀ عدالت‌خانه که نقطۀ آغاز جنبش مشروطیت بود.دوم: مرحلۀ تکامل آن‌، که به تشکیل پارلمان، قوانین مدرن و طلب حقوق و آزادی‌های اساسی رسید.و سوم: مرحلۀ نهایی و هدف غایی که همانا آرزوی ترقی و توسعۀ ایران بود. کوشش برای تشکیل پارلمان، قانون اساسی، دولت-ملت مدرن، دولت مرکزی قدرتمند، مقابله با هرج‌‌ومرج و بی‌نظمی و غیره، همه و همه راه حل‌هایی برای رفع عقب‌ماندگی و نیل به جامعه‌ای مترقی بوده است که البته با چالش‌های گوناگونی روبه‌رو شد.در رساله‌ها، کتاب‌ها و نطق‌های اندیشمندان عصر مشروطه پیوسته در باب لزوم رفع عقب‌ماندگی و نیل به جامعه‌ای پیشرفته سخن به میان آمده است. از جمله ناظم‌الاسلام کرمانی در جلسۀ مشروطه‌خواهان گفته است: «چرا به وضعیت جهان نگاه نمی‌کنید؟ این‌جا مثال ژاپن است، ملتی آسیایی که خود را ارتقا داده و عملکردهای برجسته‌ای نشان می‌دهد.»در جای دیگر مخبر السلطنۀ هدایت گفت‌وگوی میرزاعلی‌اصغر‌خان اتابک اعظم را با ایتو هیروبومی (از معماران اصلاحات مِیجی) را نقل می‌کند که «ایتو» نقش اعزام دانشجویان به اروپا و آمریکا و سپس تأسیس مدارس را در پیشرفت ژاپن برجسته می‌داند. مطالبی این‌چنین در اشاره به ترقی سایر ملل نزد مشروطه‌خواهان بسیار است و نشان از نقطۀ کانونی توجه اندیشمندان مشروطه به مقولۀ پیشرفت دارد. به‌ویژه اصلاحات مِیجی و شتاب حیرت‌انگیز ترقی‌خواهانه در ژاپن، تأثیری شگرف بر روشنفکران عصر مشروطۀ ایران داشت و جالب آن‌که هم‌چنان تا امروز نیز ژاپن الگویی برای توسعۀ ایران فرض می‌شود. در واقع از زمان عباس‌میرزا و سپس امیرکبیر و میرزاحسین‌خان سپهسالار و دیگران تا انقلاب مشروطه و بعد از آن پیوسته اندیشۀ ترقی‌خواهی و رفع عقب‌ماندگی نزد رجال پیشرو اولویتی روزافزون می‌یافت تا عاقبت روشنفکرانی چون فروغی و تقی‌زاده با مشاهدۀ هرج‌ومرج اجتماعی، ضعف دولت‌ها و عدم توفیق اولیه دراهداف مشروطه، به این جمع‌بندی رسیدند که برای تحقق جامعه‌ای مدرن و مترقی باید نخست دولتی متمرکز و قدرتمند شکل گیرد و بدین‌سان عصری جدیددر ایران آغاز شد، که استبداد را در جامه‌ای نوین عرضه می‌کرد. از آن زمان تا امروز پس از یکصد‌وبیست سال، پرسشی هم‌چنان بی‌پاسخ مانده است؛ جامعۀ ایران چگونه می‌تواند به توسعه‌ای پایدار و بادوام برسد؟چگونه بایستی اجماع نخبگان بر مسیری مشخص از توسعه قرار گیرد و آرزوی توسعه چه وقت، چگونه و با چه سازوکاری به ثمر خواهد رسید. همه می‌دانیم در جهان امروز رفاه شهروندان در گرو توسعۀ پایدار است. لیکن هنوز به اتفاق نظری ملی برای حرکت پرشتاب به جانب توسعه نرسیده‌ایم. بی‌گمان نشانه‌های چنین عزمی هویدا شده است.ضروری است تبیین شود دولت_ملت (و ملت_شهروند) ماهیتاً امری مدرن و برشالودۀ یک «پیمان جمعی و اخلاقی» میان انسان‌های برابر، می‌تواند پدیدار شود. لازم است به خود یادآور شویم، در دوران جدید، ملت بودن انتخابی آگاهانه است. مآلاً مشروعیتِ آن از بنیاد می‌باید بر اخلاق و اصول حقوق بشر استوار باشد.آن‌چه ملتی را به غایت هم‌بسته و پایدار می‌کند، عدالت به‌مثابۀ انصاف، نفی تبعیض در اشکال مختلف، احترام به حقوق و آزادی‌های اساسی، دموکراسی، هم‌زیستی، مدارا، بردباری فرهنگی و هویتی و به رسمیت شناختن شیوۀ زیست دیگری است. هیچ گ‌چیز مقدم بر نیک‌بختی تک‌تک انسان‌ها نیست و پاس‌داشت این «ما به‌عنوان یک ملت» جز به نام و در چارچوب اخلاق میسر نیست. بدین صورت می‌توانیم در راه توسعۀ پایدار و رفاه همۀ ساکنان ایران، هم‌پیمان شویم.باور دارم بزرگ‌ترین عامل هم‌بستگی ملیِ ایرانِ جدید، می‌تواند اتحاد حول محور توسعۀ کشور و در پی آن ایجاد رفاه و فرصت‌های برابر برای همۀ شهروندان باشد.@cgie_org_ir