فوتبال و منظر صدا: خوانشی انسان‌شناختی از فریاد «اولِه» در فوتبال اسپانیاعلیرضا حسن‌زادهانسان‌شناس…

فوتبال و منظر صدا: خوانشی انسان‌شناختی از فریاد «اولِه» در فوتبال اسپانیاعلیرضا حسن‌زادهانسان‌شناس و رمان‌نویسفوتبال تنها بازی حرکت، بدن و فضا نیست؛ فوتبال همچنین یک تجربه شنیداری است. در فوتبال هم منظر صدا به اوج خود می‌رسد. هر ورزشگاه، یک منظر صدا (Soundscape) ویژه و خاص خود را با توجه به فرهنگ بومی و ملی خویش دارد؛ مجموعه‌ای از صداها، ریتم‌ها، سکوت‌ها و فریادهایی که هویت فرهنگی هواداران را آشکار می‌کند. به‌همین‌ دلیل‌ آلست که استادیوم بدون صدای تماشگران و با حذف منظر صدا به فضایی مرده تبدیل می‌شود‌پیش‌تر در این کانال از شیوه‌های متفاوت هواداری در فوتبال ملی سخن گفتیم؛ از رقص قایق‌وار هواداران نروژی تا تشویق هماهنگ و آیینی هواداران ایسلند معروف به «رعد ایسلندی» (Viking Clap). این نمونه‌ها نشان می‌دهند که هواداری فوتبال تنها حمایت از یک تیم نیست، بلکه اجرای یک آیین جمعی است که بدن، صدا و خاطره فرهنگی را به هم پیوند می‌زند و بدنی واحد خلق می‌کند.اما در دیدار اسپانیا و فرانسه در جام جهانی ۲۰۲۶، صورتی از فرهنگ هواداری مرتبط با منظر فرهنگی صدا تجلی یافت و ظاهر شد‌. آنچه از منظر انسان‌شناسی کاملا قابل درک و تفسیر است. در اواخر بازی و با پاس‌های دقیق و زیبای بازیکنان اسپانیا هواداران اسپانیایی با هر زنجیره از پاس‌های کوتاه و دقیق بازیکنان، ریتمی هماهنگ ایجاد می‌کردند و فریاد «اولِه» (Olé) سر می‌دادند؛ گویی حرکت توپ در زمین با موسیقی جمعیت در سکوها هماهنگ شده بود.واژه Olé در زبان اسپانیایی، فریادی برای تحسین، تشویق و تأیید یک حرکت زیباست. این واژه در فرهنگ اسپانیا در عرصه‌هایی چون فلامنکو، رقص، موسیقی و به‌ویژه گاوبازی (Corrida de toros) حضور تاریخی و قدرتمند داشته است و به حیات خود در قالب میراث ناملموس این کشور در چشم‌انداز نمایش مردمی و آیین ادامه داده است. در گاوبازی، زمانی که ماتادور با مهارت، شجاعت و ظرافت حرکت گاو را پیش‌بینی و کنترل می‌کند، تماشاگران با فریاد «Olé» مهارت او را تحسین می‌کنند.اما در فوتبال، این آیین مبتنی بر صدا و این بیان آیینی صوتی معنای تازه‌ای یافته است. در اینجا دیگر ماتادور تنها یک فرد نیست؛ یک تیم است. توپ، جایگزین حرکت گاو در میدان شده و بازیکنان با پاس‌های کوتاه و هماهنگ، همچون یک اجرای جمعی، ریتم و زیبایی را خلق می‌کنند. فریاد «Olé» در ورزشگاه، لحظه‌ای است که مرز میان تماشاگر و بازیگر از میان می‌رود؛ هوادار با صدای خود وارد بازی می‌شود و گویی در فرآیند پاسکاری و ارسال توپ حضور و نقش دارد، گویی بازیکنان آواز می‌خوانند و تماشاگران موسیقی می‌نوازند. از منظر انسان‌شناسی ورزش، صدا در فوتبال نوعی سرمایه فرهنگی مبتنی بر سنت‌های بیان آیینی است. هر ملت و هر باشگاه، شکلی از زبان و صدای خاص خود را می‌آفریند. گاه این صدا یک هویت تاریخی را بازنمایی می‌کند؛ مانند آوازهای فوتبال انگلیسی، طبل‌های آمریکای جنوبی، سکوت‌های آیینی ژاپنی یا فریادهای هماهنگ کشورهای اسکاندیناوی. در ایران طبل‌ها و تمپوهای جنوبی که در استادیوم در بازی تیم‌های جنوب و تیم ملی زمانی فراوان به گوش می‌رسید و البته مدتی است کمتر آن را می‌شنویم.در مورد اسپانیا، «Olé» پیوند میان بدن، هنر و ورزش را نشان می‌دهد. این فریاد یادآور فرهنگی است که در آن زیبایی حرکت، برتری تکنیک و نمایش مهارت ارزشمند است. همان‌گونه که در فلامنکو، رقصنده با ریتم و بدن داستانی را روایت و بازی می‌کند، در فوتبال نیز بازیکنان اسپانیا با پاس‌های کوتاه، مثلث‌های حرکتی و گردش توپ، روایتی زیباشناختی خلق می‌کنند. اینجا نیز فوتبال اسپانیا پهلو به پهلوی شعر می‌زند‌.پیروزی اسپانیا برابر فرانسه تنها پیروزی یک سبک تاکتیکی نبود؛ پیروزی یک زبان فرهنگی بود. زبانی که نه فقط با پا، بلکه با گوش نیز فهمیده می‌شود. در فوتبال هم به تعبیر ی به وحدت حواس می‌رشیم. زمانی که فوتبال تبدیل به شعر می‌شود ما آن را هم می‌بینیم و هم می‌شنویم.