«تغییر دکترینهای دفاعی و مسئلهٔ بازدارندگی سخت؛ تحلیل تطبیقی مبتنی بر تجربهٔ کرهٔ شمالی، پاکستان،…
انتشار: 2026/07/15 20:49 UTC
«تغییر دکترینهای دفاعی و مسئلهٔ بازدارندگی سخت؛ تحلیل تطبیقی مبتنی بر تجربهٔ کرهٔ شمالی، پاکستان، لیبی و اوکراین»در محیط امنیتی معاصر، دولتها بیش از هر زمان دیگری با تهدیدات فراملی، فشارهای قدرتهای بزرگ و جنگهای نامتقارن مواجه هستند. ناکامی بازدارندگی متعارف در جنگهای اخیردر دههٔ گذشته، چندین کشور با وجود برخورداری از ظرفیتهای قابلتوجه نظامی، با حملات خارجی یا فشارهای شدید مواجه شدهاند.کشور ما نیز دو جنگ تحمیلی در یک سال را پشت رو گذاشت. مطالعات مؤسسهٔ IISS (۲۰۲۴) نشان میدهد که بازدارندگی متعارف بهتنهایی در برابر قدرتهای بزرگ اثربخشی محدودی دارد؛ بهویژه در مواردی که:- دشمن از برتری تکنولوژیک بهرهمند است - هزینهٔ اقدام برای مهاجم پایین است - تصور مهاجم از پیامدها نامطمئن یا مبهم است - ساختار دکترین دفاعی «پاسخمحور» است نه «مجازاتمحور»براساس گزارشهای تحلیلی معتبر، هرگاه چارچوب بازدارندگی بهعنوان «قابل نفوذ» ارزیابی شود، احتمال حمله افزایش مییابد.در نظریهٔ بازدارندگی (Schelling, 1966; Waltz, 1981)، بازدارندگی زمانی پایدار و معتبر است که سه ویژگی همزمان برقرار باشد:1. توانایی ایجاد هزینهٔ غیرقابل تحمل برای مهاجم 2. قابلیت بقا و ضربهٔ دوم (Second-Strike Capability) 3. باورپذیری در ارادهٔ پاسخدر مدلهای امنیت بینالملل، کشورهایی که فاقد این سه عنصر بودهاند، معمولاً نتوانستهاند در برابر فشار یا حملهٔ قدرتهای بزرگ مقاومت بلندمدت داشته باشند.کره شمالی: بازدارندگی بقا–محور - طی ۱۹۹۰–۲۰۲۳، کره شمالی بیش از ۷۰٪ از منابع نظامی خود را به توسعهٔ ساختار بقا اختصاص داده است. - گزارش RAND (۲۰۲۲) نشان میدهد که از زمان تثبیت توان هستهای کره شمالی، احتمال حملهٔ خارجی علیه این کشور تقریباً به صفر رسیده است. - تحلیلگران این وضعیت را «بازدارندگی مطلق بر اساس قیمت حمله» توصیف میکنند.نتیجه میدانی : تهدید نظامی علیه کره شمالی برخلاف دههٔ ۱۹۸۰ تقریباً حذف شده است؛ هرچند این مسیر هزینههای اقتصادی سنگینی داشته است.--- پاکستان: موازنهٔ استراتژیک در برابر هند - پاکستان پس از ۱۹۹۸ وارد فاز «بازدارندگی حداقلی معتبر» شد (Minimum Credible Deterrence). - پژوهشهای IISS (۲۰۲۳) نشان میدهد که احتمال جنگ تمامعیار هند–پاکستان پس از هستهای شدن دو کشور ۸۵٪ کاهش یافته است. - حتی بحرانهای کارگیل و پولواما نیز به جنگ گسترده ختم نشد، زیرا هزینهٔ تنش برای دو طرف بهطور ریشهای افزایش یافت. لیبی: کنار گذاشتن توان بازدارندگی سخت - لیبی در ۲۰۰۳ برنامههای راهبردی خود را مطابق توافقات با غرب متوقف کرد. - گزارش مشترک Cambridge–LSE (۲۰۱۹) نشان میدهد که این تصمیم موجب کاهش شدید ظرفیت بازدارندگی لیبی شد. - در بحران ۲۰۱۱، کشور فاقد ابزارهای کافی برای جلوگیری از مداخلهٔ خارجی بود.---اوکراین: پیامدهای واگذاری توان راهبردی - اوکراین پس از ۱۹۹۴ بر اساس «یادداشت بوداپست» زرادخانهٔ راهبردی شوروی را واگذار کرد. - تحقیقات دانشگاه هاروارد (۲۰۲۳) میگوید: «نبود بازدارندگی سخت، قدرت تعهدات سیاسی را بیاثر کرد.» - در حملات ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲، فقدان بازدارندگی راهبردی یکی از عوامل کلیدی آسیبپذیری کشور بود.--- کشورهایی که بازدارندگی سخت داشتند (کره شمالی، پاکستان)، تهاجم گسترده را تجربه نکردند. کشورهایی که برنامهٔ بازدارندگی سخت را کنار گذاشتند (لیبی، اوکراین)، در برابر فشار خارجی آسیبپذیر شدند. بر اساس دادههای نظامی جهانی، بازدارندگی متعارف هنگامی ناکارآمد میشود که:- مهاجم مطمئن باشد میتواند هزینه کم بپردازد - پاسخ دفاعی نامطمئن باشد - تهدیدات استراتژیک کشور هدف قابل دور زدن باشد - زیرساختهای حیاتی آسیبپذیر باشند در همهٔ این چهار مطالعهٔ موردی، بازدارندگی سخت نقش تعیینکننده در امنیت کلان داشته است. شواهد حاصل از پژوهشهای امنیت بینالملل نشان میدهد:- شکل دکترین دفاعی، مهمترین عامل تعیینکنندهٔ بقا برای کشورهایی است که با تهدیدات مستقیم قدرتهای بزرگ روبهرو هستند. - بازدارندگی سخت در چهار مطالعهٔ موردی جهان، نتایج امنیتی کاملاً متفاوت و اغلب تعیینکننده ایجاد کرده است. - فقدان بازدارندگی معتبر، زمینهساز افزایش احتمال حمله، فشار یا مداخلهٔ خارجی شده است.این نتایج، موضوع را برای پژوهشگران، متخصصان نظامی و سیاستگذاران به یک حوزهٔ راهبردی تبدیل میکند که نیازمند بررسی دقیق، علمی و چندبعدی است.شبکه خبری تحلیلی دیده بان انقلاب@didebane_enghelab