بحران صلاحیت دیجیتال 🔻 مواجهه جامعه امروز با زیست مجازی کودکان و نوجوانان به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌…

بحران صلاحیت دیجیتال 🔻 مواجهه جامعه امروز با زیست مجازی کودکان و نوجوانان به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های حوزه ارتباطات و روان‌شناسی مبدل شده است. مشاهده حضور کودکان از سنین ۵ تا ۸ سال تا سنین ۱۱ تا ۱۵ سال در فضای مجازی، پرسش‌های فراوانی را در خصوص این شکل از…نمایش می‌دهم، پس نیستم📝 فرزانه فخریان، پژوهشگر فرهنگی در یادداشتی برای فرهیختگان نوشت: 🔻 هر پدیده‌ای که به عادت رایجی تبدیل می‌شود، بیش از آنکه به‌واسطه نمونه‌های افراطی‌اش خطرناک باشد، از جایی اهمیت پیدا می‌کند که دیگر عادی به نظر برسد. وضعیت کودکان در شبکه‌های اجتماعی از همین جنس است؛ ابتدا قرار بود امکان داشته باشیم بخشی از زندگی را با دیگران به اشتراک بگذاریم؛ اما حالا در بسیاری از موارد خود زندگی به ماده خام اشتراک‌گذاری اجباری تبدیل شده است. مسئله فقط حریم خصوصی یا حتی کسب درآمد از تصویر کودک نیست. مسئله این است که وقتی زیستن دائماً با دیده‌شدن همراه شود، چه چیزی از خود حیات باقی می‌ماند؟ و وقتی این اتفاق در سال‌های کودکی رخ دهد، چه فرصت‌هایی از تجربه زندگی برای همیشه از دست می‌رود؟ زندگی یا ارائه آن؟ 🔻 بزرگسال امروز هم کم‌وبیش درگیر این جابه‌جایی شده است؛ به سفر می‌رود و پیش از آنکه در سفر باشد، تصویری از سفرش می‌سازد؛ غذایی می‌خورد و هم‌زمان به قاب آن فکر می‌کند. به مهمانی می‌رود و بخشی از حس حضورش صرف ثبت آن می‌شود. گاهی حتی لحظه شادی را نه‌فقط به دلیل خود آن که به اعتبار قابلیت دیده‌شدنش تجربه می‌کنیم. این همان نقطه‌ای است که زندگی تجربی آرام‌آرام جای خود را به زندگی نمایشی می‌دهد؛ زندگی‌ای که در آن «من چه تجربه می‌کنم؟» ممکن است عقب‌تر از «این تجربه چگونه دیده می‌شود؟» قرار بگیرد. البته بزرگسال تا حدی فرصت انتخاب دارد؛ می‌تواند دوربین را کنار بگذارد، از شبکه اجتماعی فاصله بگیرد و دوباره به تجربه برگردد، اما کودک هنوز در حال ساختن جهان خود و نسبت خود با جهان است. بازی، سکوت، خیال‌پردازی، دوستی، دعوا، شکست، کنجکاوی و حتی بی‌حوصلگی برای او وقت تلف‌شده نیست؛ مواد اولیه رشدند. کودکی که ساعت‌ها با اسباب‌بازی خودش بازی می‌کند، فقط مشغول سرگرمی نیست؛ بلکه جهان را امتحان می‌کند. کودکی که با هم‌بازی‌اش اختلاف پیدا می‌کند فقط دعوا نمی‌کند، بلکه در حال یادگیری رابطه است. کودکی که چیزی را خراب می‌کند و دوباره می‌سازد، فقط خرابکاری نکرده، بلکه شکست و مسیر حل‌مسئله را تجربه می‌کند. این لحظه‌ها قرار نیست حتماً به محتوای قابل‌انتشار تبدیل شوند. اتفاقاً بخش مهمی از ارزششان در همین بی‌مخاطب بودنشان است. حتی اگر همه‌چیز عادی باشد🔻 ممکن است گفته شود تا وقتی کودک تحقیر نمی‌شود، اطلاعات خاص خصوصی‌اش منتشر نمی‌شود، از او مستقیماً برای تبلیغ استفاده نمی‌شود و تصاویرش نیز کاملاً معمولی و خانوادگی‌اند، پس مسئله‌ای وجود ندارد؛ اما مسئله فقط «چه چیزی» نمایش داده می‌شود نیست؛ مسئله «همیشه در حال نمایش بودن» است. کودکی که بازی می‌کند و از او فیلمی برای انتشار گرفته می‌شود، ظاهراً آسیب ندیده است. کودکی که برای مخاطبی نامعلوم می‌خندد و تصویرش منتشر می‌شود، ظاهراً حریمش نقض نشده، حتی کودکی که از این دیده‌شدن خوشحال است، ظاهراً در همان لحظه تجربه ناخوشایندی ندارد و همراهی هم می‌کند؛ اما وقتی این وضعیت از یک اتفاق گاه‌به‌گاه به شکل دائمی زندگی تبدیل می‌شود، باید پرسید آیا کودک کم‌کم یاد نمی‌گیرد که خودش را همیشه در وضعیت ارائه قرار دهد؟ مسئله از همین‌جا عمیق‌تر می‌شود. انسان فقط با آنچه درباره خودش می‌شنود و می‌بیند ساخته نمی‌شود؛ با آنچه در خلوت و بی‌تماشا تجربه می‌کند نیز ساخته می‌شود. کودک باید بتواند چیزی را دوست داشته باشد بی‌آنکه دیگران بدانند. بازی‌ای داشته باشد که هیچ‌کس نبیند. چیزی را امتحان کند و شکست بخورد بی‌آنکه تصویر شکستش جایی بماند. نظرش را عوض کند و نسخه قبلی خودش را پس بگیرد. رشد به این امکان نیاز دارد که انسان همیشه در حال ارائه نسخه نهایی خودش نباشد. نمایش‌دهنده همیشگی🔻 خطر نمایش دائمی فقط این نیست که دیگران ما را ببینند؛ خطر آن است که خودمان نیز کم‌کم خودمان را فقط از چشم دیگران ببینیم و فقط برای همان آماده شویم. اینجا دیگر با یک دوربین بیرونی مواجه نیستیم. نگاه دیگری آرام‌آرام به درون انسان راه پیدا می‌کند. فرد از خودش می‌پرسد چگونه به نظر می‌رسم؟ چه تصویری از من ساخته می‌شود؟ چه چیزی برای دیگران جذاب‌تر است و چه واکنشی دریافت خواهم کرد؟ حتی وقتی دوربین خاموش است، ممکن است این مخاطب فرضی همچنان در ذهن حاضر باشد. در این وضعیت، انسان فقط نمایش داده نمی‌شود و به نمایش‌دهنده دائمی خودش تبدیل می‌شود. این تغییر جهت، از بیرون به درون است. توجهی که باید بخشی از آن صرف شناخت خود، تجربه احساسات، فهم جهان و ساختن معنا شود، مدام به بیرون برمی‌گردد؛ من چگونه دیده می‌شوم؟ من چه تصویری ارائه می‌دهم؟ من چه واکنشی می‌بینم؟ برای بزرگسال نیز این وضعیت فرساینده است؛ اما برای کودک که هنوز «خود» او تثبیت نشده و بخش بزرگی از هویتش از مسیر تجربه ساخته می‌شود، اهمیت بیشتری دارد. کودک باید ابتدا خودش را تجربه کند و بعد اگر خواست خودش را معرفی کند؛ نه اینکه از همان ابتدا خودش را برای معرفی‌شدن بسازد. من دیده‌شده یا من تجربه‌شده؟ 🔻 شاید یکی از پرسش‌های فرهنگی مهم زمانه ما همین باشد که کدام‌یک زودتر در حال شکل‌گیری است: «من دیده‌شده» یا «من فهم شده»؟ کودک در سال‌های ابتدایی زندگی هنوز دارد می‌فهمد چه چیزی دوست دارد، از چه چیزی می‌ترسد، چه چیزی برایش مهم است، چگونه با دیگری ارتباط برقرار کند و چه جایگاهی در جهان دارد؟ بسیاری از این شناخت‌ها نه از توضیح که از تجربه مستقیم حاصل می‌شوند. اما اگر تجربه دائماً در برابر نگاه دیگری اتفاق بیفتد، ممکن است خود تجربه هم به‌تدریج رنگ دیگری بگیرد. کودک به‌جای آنکه فقط بازی کند، ممکن است به بازی کردن در قاب عادت کند. به‌جای آنکه فقط حرف بزند، به حرف‌زدنی عادت کند که قابلیت ارائه دارد. به‌جای آنکه فقط شاد باشد، به تصویری از شادی عادت کند که دیگران آن را می‌پسندند. این الزاماً به معنای آن نیست که هر کودک حاضر در شبکه اجتماعی چنین سرنوشتی پیدا می‌کند. مسئله، ساختن یک الگوی فرهنگی است؛ الگویی که در آن ارزش تجربه به میزان قابلیت نمایش آن نزدیک می‌شود. اینجاست که باید محتاط بود. فرهنگ فقط با آسیب‌های آشکار تغییر نمی‌کند، گاهی با عادی‌شدن رفتار‌های ظاهراً بی‌ضرر تغییر می‌کند. فرصت‌هایی که دوباره ساخته نمی‌شوند🔻 کودکی یک آرشیو قابل‌بازسازی نیست. نمی‌شود فرصت بازی پنج‌سالگی را در 25 ‌سالگی جبران کرد. نمی‌شود کنجکاوی یک دوره، خیال‌پردازی یک سن یا تجربه یک شکست را به همان شکل در سال‌های بعد دوباره تولید کرد. بعضی تجربه‌ها وابسته به زمان هستند و اگر در زمان خود اتفاق نیفتند، بعد‌ها فقط می‌توان درباره‌شان حرف زد، نه اینکه واقعاً جای خالی‌شان را پر کرد. به همین دلیل، وقتی بخشی از وقت و توجه کودک صرف نمایش دائمی زندگی می‌شود، پرسش اصلی این نیست که چند تصویر منتشر شده یا چند نفر آن را دیده‌اند. پرسش این است که در ازای این نمایش، چه تجربه‌ای فرصت اتفاق‌افتادن پیدا نکرده است؟ اگر ساعتی که می‌توانست صرف بازی آزاد شود به تولید محتوا بدل شود، آن ساعت فقط از دست نرفته، یک فرصت رشد از دست ‌رفته است. اگر سفر کودک از ابتدا در نسبت با دوربین تجربه شود، مسئله فقط تعداد عکس‌ها نیست؛ بخشی از کیفیت حضور او در آن تجربه موضوع پرسش است. اگر هر لحظه جذاب زندگی بلافاصله به چیزی برای ارائه تبدیل شود، باید پرسید آیا لحظه‌ای هم باقی می‌ماند که کودک فقط در آن «باشد»؟ کودک، محتوای تمام‌نشدنی نیست🔻 بحث استفاده اقتصادی از کودکان در شبکه‌های اجتماعی نباید فقط به این سؤال محدود شود که آیا والد از فرزندش درآمد کسب می‌کند یا نه. درآمد، فقط آشکارترین شکل مسئله است. مسئله عمیق‌تر آنجاست که کودک به منبع دائمی تولید محتوا تبدیل می‌شود و زندگی او، حتی در شکل کاملاً عادی و دوست‌داشتنی‌اش، ارزش رسانه‌ای پیدا می‌کند. آن وقت دیگر هر لبخند، بازی، سفر، تولد، خرید و گفت‌وگوی خانوادگی می‌تواند به ماده خام تبدیل شود. کودک نه لزوماً با اجبار که با عادت، وارد منطق تولید محتوا می‌شود و اینجا باید از خودمان بپرسیم: آیا همه چیز که قابلیت انتشار دارد، ارزش انتشار هم دارد؟ پاسخ لزوماً منفی نیست؛ اما درباره کودک، احتیاط باید از جایی شروع شود که حق او برای تجربه‌کردن را جدی بگیریم. حق بی‌تماشا بودن🔻 در زمانه‌ای که همه‌چیز میل به ثبت‌شدن دارد، شاید لازم باشد از حقی کمتر گفته‌شده برای کودک دفاع کنیم؛ حق داشتن تجربه‌های بی‌تماشا، حق اینکه بعضی بازی‌ها فقط بازی باشند. حق اینکه بعضی خنده‌ها فقط برای خودش باشند. حق اینکه بعضی اشتباه‌ها در حافظه خانواده بمانند و نه در حافظه اینترنت. حق اینکه بتواند امروز چیزی باشد و فردا تغییر کند، بی‌آنکه نسخه دیروزش دائماً در برابر او قرار گیرد. این نگاه، مخالفت با ثبت خاطرات خانوادگی یا انتشار محدود تصاویر کودک نیست. مسئله، جایی است که «ارائه» از یک امکان به یک شیوه زیستن تبدیل می‌شود؛ جایی که کودک دیگر فقط زندگی نمی‌کند، بلکه به‌تدریج می‌آموزد زندگی‌اش را ارائه دهد. شاید وظیفه والد در عصر نمایش، فقط این نباشد که بهترین تصویر را از کودکی فرزندش برای دیگران حفظ کند. شاید گاهی مهم‌تر باشد از لحظه‌هایی حفاظت کند که هیچ تصویر خوبی از آن‌ها وجود ندارد؛ لحظه‌هایی که در آن کودک بی‌هدف بازی می‌کند، خیال می‌بافد، اشتباه می‌کند، نظرش را عوض می‌کند، حوصله‌اش سر می‌رود و کسی هم از او فیلم نمی‌گیرد. در زمانه‌ای که دیده‌شدن به یکی از معیار‌های ارزشمندبودن تبدیل شده، مراقبت واقعی از کودک از جایی آغاز شود که بپذیریم همه لحظه‌های ارزشمند زندگی او لازم نیست دیده شوند. بعضی لحظه‌ها دقیقاً به این دلیل ارزشمندند که فقط زندگی شده‌اند. کودک پیش از آنکه تصویری برای دیگران باشد، انسانی است که باید جهان را تجربه کند.🔗 در سایت بخوانید🔻 @FarhikhteganOnline