در کنار قحطی بزرگ اواخر قاجار، در دورههای پیشتر هم خشکسالی و آشفتگی در بازار غله بارها به بحران ن…
انتشار: 2026/06/28 01:39 UTC
در کنار قحطی بزرگ اواخر قاجار، در دورههای پیشتر هم خشکسالی و آشفتگی در بازار غله بارها به بحران نان دامن زد. ویلم فلور در آثارش به این نکته اشاره میکند که آسیبپذیری ساختاری اقتصاد ایران در برابر نوسان محصول، یکی از دلایل تکرار این نوع بحرانها بود.شورش نان فقط اقتصادی نبوددر ظاهر، مردم برای نان اعتراض میکردند؛ اما درواقع، شورشهای نان خیلی زود به پرسش از کارآمدی حکومت تبدیل میشد. وقتی دولت نمیتوانست قوت روزانه مردم را تأمین کند، اعتراضها فقط متوجه نانوا یا تاجر غله نبود، بلکه دامنه آن به حاکم شهر، دستگاه دیوانی و حتی دربار میرسید.این مسئله را میتوان در خاطرات، اسناد اداری و گزارشهای کنسولی آن دوره هم دید. بسیاری از ناظران خارجی که اوضاع ایران را ثبت کردهاند، به این نکته اشاره دارند که اختلال در بازار نان، میتوانست سریعاً به ناآرامی اجتماعی بدل شود. نیکی کدی و یرواند آبراهامیان نیز در بررسی ساختارهای اجتماعی و سیاسی ایران، بارها به اهمیت معیشت در شکلگیری اعتراضهای شهری اشاره کردهاند؛ هرچند تمرکز اصلی آثار آنها صرفاً روی شورشهای نان نیست.حکومت قاجار چگونه واکنش نشان میداد؟واکنش حکومت معمولاً موقت و کوتاهمدت بود. در برخی مواقع، حاکمان محلی برای آرام کردن مردم، دستور توزیع غله میدادند، قیمتگذاری میکردند یا چند نفر را به عنوان محتکر تنبیه میکردند. اما این اقدامات اغلب مسکن بودند، نه درمان.دلیل اصلی هم این بود که مشکل، ریشهایتر از آن بود که با چند فرمان حل شود. نبود زیرساخت مناسب برای ذخیرهسازی، فساد در دستگاه اداری، نفوذ گروههای صاحبمنفعت در بازار غله و ناتوانی حکومت در مدیریت بحران، باعث میشد شورشهای نان به صورت دورهای تکرار شوند.چه منابعی درباره شورشهای نان دوره قاجار مهماند؟برای بررسی این موضوع، چند دسته منبع اهمیت ویژه دارند. منابع دست اول شامل خاطرات و یادداشتهای رجال دوره قاجار، ازجمله روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، و نیز برخی گزارشهای کنسولی و اسناد اداریاند. این منابع تصویر زندهتری از التهاب بازار، واکنش حکومت و نارضایتی مردم ارائه میدهند.در کنار آنها، منابع پژوهشی معاصر هم مهماند؛ ازجمله آثار ویلم فلور درباره تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران، پژوهشهای منصوره اتحادیه درباره تهران و جامعه شهری دوره قاجار، آثار فریدون آدمیت درباره بسترهای اجتماعی و سیاسی ایران و نیز برخی کتابها و مقالات درباره قحطیهای قاجاری. برای قحطی بزرگ اواخر قاجار، آثار محمدقلی مجد هم مطرحاند، هرچند برخی برآوردهای او محل بحث میان پژوهشگران است و بهتر است در کنار دیگر منابع خوانده شود.شورشهای نان در دوره قاجار، صرفاً واکنشهایی احساسی به گرانی یک کالای اساسی نبودند؛ این شورشها نتیجه مجموعهای از بحرانهای ساختاری بودند: قحطی، خشکسالی، ضعف نظام توزیع، احتکار، فساد و ناتوانی حکومت در تأمین نیاز اولیه مردم. در این میان، تهران به عنوان پایتخت بیش از دیگر شهرها صحنه چنین ناآرامیهایی بود و زنان هم نقش مهمی در اعتراضهای معیشتی ایفا میکردند.منابع تاریخی از خاطرات اعتمادالسلطنه تا پژوهشهای ویلم فلور و منصوره اتحادیه، همگی یک نکته را تأیید میکنند: در ایران قاجاری، نان فقط غذا نبود؛ شاخص عدالت، کارآمدی حکومت و آرامش جامعه بود. هر زمان نان از دسترس مردم دور میشد، خیابان به زبان اعتراض تبدیل میشد.@hogam




