تحشیه بر رساله نجومی دوره قاجار به نظر من، اهمیت این رساله بیش از آنکه در نتیجه‌گیری‌های نجومی آن ب…

تحشیه بر رساله نجومی دوره قاجار به نظر من، اهمیت این رساله بیش از آنکه در نتیجه‌گیری‌های نجومی آن باشد، در بازتاب فضای فکری و علمی دوره قاجار نهفته است. این اثر نشان می‌دهد که پذیرش یک نظریه علمی جدید صرفاً به ارائه شواهد تجربی وابسته نیست، بلکه مستلزم تغییر در مبانی فلسفی، روش‌شناسی و حتی نوع نگاه به طبیعت است. از منظر فیزیک، استدلال‌های نویسنده درباره لزوم احساس حرکت زمین، وزش بادهای شدید یا تغییر محسوس موقعیت ستارگان، بر پایه درکی از حرکت شکل گرفته که هنوز از مفاهیمی مانند چارچوب‌های لخت، نسبیت حرکت و قانون گرانش نیوتنی بهره‌مند نبوده است. ازاین‌رو، بسیاری از اشکالاتی که وی بر نظریه کوپرنیکی وارد می‌کند، امروز نه به‌عنوان نقدی بر نجوم جدید، بلکه به‌عنوان نشانه‌ای از تفاوت دستگاه مفهومی میان فیزیک قدیم و فیزیک جدید قابل مطالعه است.در عین حال، نباید این رساله را صرفاً نمونه‌ای از مخالفت با علم جدید دانست. نویسنده تلاش کرده است با تکیه بر مشاهدات، استدلال عقلی و مبانی حکمت طبیعی، از دیدگاه خود دفاع کند؛ رویکردی که نشان می‌دهد منازعه اصلی، تعارض میان «علم» و «دین» نبود، بلکه تقابل دو پارادایم علمی و فلسفی متفاوت بود. از دیدگاه تاریخ علم، چنین آثاری اسناد ارزشمندی برای فهم چگونگی انتقال دانش جدید به ایران و واکنش اندیشمندان بومی در برابر آن هستند. به باور من، مطالعه این رساله بیش از آنکه برای داوری درباره درستی یا نادرستی نظریات نجومی آن سودمند باشد، برای شناخت سیر تحول اندیشه علمی، تغییر معیارهای استدلال و فرایند جایگزینی یک جهان‌بینی علمی با جهان‌بینی دیگر اهمیت دارد؛ فرایندی که در تاریخ علم بارها و در فرهنگ‌های مختلف تکرار شده است.دکتر طیبی زاده (پ. عنقا)۲۰ تیر ماه ۱۴۰۵