گذار از عصر تراریخته به عصر ویرایش دقیق ژنوماسکندر زنداستاد مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشوراخیراً مقا…
انتشار: 2026/07/09 08:07 UTC
گذار از عصر تراریخته به عصر ویرایش دقیق ژنوماسکندر زنداستاد مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشوراخیراً مقالهای با عنوان «برداشت دقیق: مسیری به سوی محصولات غیرتراریخت با کریسپر تا سال ۲۰۳۵» (Precision Harvest: Path to Genetically Modified Organism-Free Crops with CRISPR by 2035) در شماره ویژه سیاُمین سالگرد مجله Trends in Plant Science (انتشارات Cell Press) به قلم Götz Hensel و همکارانش منتشر شده است. این مقاله صرفاً یک پیشبینی فناورانه نیست، بلکه نقشه راهی برای عبور از چالشهای دیرینه محصولات تراریخته و ورود به عصر تازهای از بهنژادی دقیق گیاهان است. در ادامه، ضمن مروری کوتاه بر فناوری محصولات تراریخته، مهمترین پیامها و دستاوردهای این مقاله مرور میشود.تراریخته؛ موفقیت ها و پرسش هامحصولات تراریخته (GMO) بیتردید یکی از مهمترین دستاوردهای زیستفناوری در تأمین غذای جمعیت رو به رشد جهان بودهاند. افزایش عملکرد، کاهش مصرف برخی آفتکشها در برخی نظامهای تولید، مقاومت به آفات و بیماریها، و بهبود برخی ویژگیهای کیفی از مهمترین مزایای این فناوری به شمار میروند. با این حال، استفاده از DNA خارجی در تولید این گیاهان، پرسشهایی درباره ایمنی بلندمدت، آثار احتمالی بر تنوع زیستی، پیامدهای محیط زیستی و حق انتخاب آگاهانه مصرفکنندگان برانگیخته است. این نگرانیها ــ فارغ از میزان تأیید یا رد علمی آنها ــ به شکلگیری قوانین سختگیرانه در بسیاری از کشورها و کاهش پذیرش عمومی برخی محصولات تراریخته انجامیده است.در چنین شرایطی، دیگر پرسش اصلی این نیست که «چه کاری میتوان انجام داد؟»، بلکه این است که «چگونه میتوان مزایای زیستفناوری را حفظ کرد و در عین حال نگرانیهای موجود را به حداقل رساند؟»کریسپر؛ همان نتیجه، بدون ردپای ژن بیگانهپاسخ مقاله هنزل و همکاران روشن است: فناوری کریسپر میتواند با ایجاد تغییرات بسیار دقیق در ژنوم گیاه و بهرهگیری از سامانه طبیعی ترمیم DNA، جهشهایی ایجاد کند که از نظر ماهیت مشابه جهشهای طبیعیاند. در بسیاری از سامانههای ویرایش ژنوم، پس از حذف اجزای ویرایشگر، هیچ توالی DNA خارجی در ژنوم گیاه باقی نمیماند؛ از همین رو، این محصولات در بسیاری از نظامهای قانونگذاری، تراریخته محسوب نمیشوند.به باور نویسندگان، موفقیت این محصولات «غیرتراریخت» میتواند ویرایش ژنوم را به فناوری غالب در بهنژادی گیاهان تبدیل کند و کریسپر را به تدریج به استاندارد طلایی اصلاح ژنتیکی دقیق بدل سازد.چرا سال ۲۰۳۵؟نویسندگان افق ۲۰۳۵ را بر پایه همگرایی سه تحول اساسی ترسیم میکنند: نخست، بلوغ نسلهای پیشرفتهتر سامانههای کریسپر با دقت بیشتر، دامنه وسیعتر شناسایی توالیهای PAM و کاهش خطاهای ویرایشی؛ دوم، تکامل چارچوبهای حقوقی و نظارتی در کشورهای پیشرو، بهگونهای که محصولات ویرایششده فاقد DNA خارجی از مقررات سختگیرانه محصولات تراریخته معاف شوند؛ و سوم، شکلگیری اعتماد عمومی از طریق آموزش، شفافیت و گفتوگوی علمی.از این منظر، سال ۲۰۳۵ نقطه تلاقی بلوغ فناوری، آمادگی نظامهای قانونگذاری و پذیرش اجتماعی خواهد بود.سهگانه عملکرد، مقاومت و کاراییمقاله پیشبینی میکند محصولات حاصل از ویرایش ژنوم بتوانند همزمان سه ویژگی مهم را در خود جمع کنند: عملکرد بالاتر، مقاومت بیشتر به تنشهای زیستی و غیرزیستی، و افزایش کارایی جذب و مصرف عناصر غذایی.چنین ویژگیهایی میتوانند ضمن کاهش وابستگی به نهادههای شیمیایی، بهرهوری کشاورزی را افزایش دهند، فشار بر منابع طبیعی را کاهش دهند و به ارتقای امنیت غذایی جهانی کمک کنند. نویسندگان همچنین به امکان بهبود ترکیب ریزمغذیها در محصولات کشاورزی برای کاهش سوءتغذیه در مناطق مختلف جهان اشاره میکنند.کاهش ضایعات و تغذیه آیندهچشمانداز مقاله تنها به مزرعه محدود نمیشود. ویرایش ژنوم میتواند صفات پس از برداشت مانند افزایش ماندگاری، کاهش قهوهایشدگی و بهبود کیفیت نگهداری را نیز ارتقا دهد و از این طریق سهم قابل توجهی در کاهش ضایعات غذایی داشته باشد.در کنار آن، امکان تولید غذاهای فراسودمند نیز بیش از گذشته فراهم میشود؛ محصولاتی مانند گندم با گلوتن تعدیلشده، روغنهایی با ترکیب اسیدهای چرب مطلوبتر، و حتی محصولاتی که در آینده بتوان ویژگیهای تغذیهای آنها ــ از جمله ترکیب قندها و در نتیجه شاخص گلیسمیشان ــ را بهبود بخشید.هم افزایی کریسپر و هوش مصنوعی؛ آغاز نسل جدید بهنژادییکی از جذابترین بخشهای مقاله، نقش روزافزون هوش مصنوعی در طراحی سامانههای ویرایش ژنوم است. مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی میتوانند عملکرد ژنها و پروتئینها را پیشبینی کنند، شبکههای تنظیم ژنی را تحلیل کنند و مناسبترین محلهای ویرایش را با دقت بسیار بیشتری پیشنهاد دهند.ادامه در 👇👇👇

