📆 ۱۵ مرداد ۱۳۳۲ | مشروطه، بحران مشروعیت و سایه ائتلاف مخالفان📍 ۱۳ روز تا کودتاپانزدهم مرداد ۱۳۳۲، د…

📆 ۱۵ مرداد ۱۳۳۲ | مشروطه، بحران مشروعیت و سایه ائتلاف مخالفان📍 ۱۳ روز تا کودتاپانزدهم مرداد ۱۳۳۲، در حالی فرا رسید که کشور هنوز در تب‌وتاب رفراندوم انحلال مجلس هفدهم بود. سالگرد انقلاب مشروطه، که باید یادآور پیروزی قانون بر استبداد می‌بود، این بار به صحنه‌ای برای دو تفسیر متفاوت از مشروطیت، حاکمیت ملی و آینده قدرت در ایران تبدیل شد.در این روز، هم‌زمان با تشدید فشارهای خارجی و افزایش تحرکات مخالفان در مجلس، شکاف میان شاه و نخست‌وزیر آشکارتر از همیشه به نظر می‌رسید؛ شکافی که تنها سیزده روز بعد، به نقطه انفجار رسید.🔻 دو روایت از مشروطه؛ شاه و مصدق در برابر یکدیگردکتر محمد مصدق به مناسبت چهل‌ونهمین سالگرد انقلاب مشروطه پیامی منتشر کرد که در آن، محور اصلی سخنانش حاکمیت ملت بود. او تأکید کرد که تنها قدرت اصیل در کشور، نیروی ملت ایران است و بیداری مردم را بزرگ‌ترین تضمین استقلال و نجات کشور دانست.مصدق با اشاره به نتایج همه‌پرسی تهران، رأی مردم را نشانه استواری حکومت مردم بر مردم معرفی کرد و وعده داد که مجلسی برخاسته از آرزوها و خواست ملت جایگزین مجلس کنونی خواهد شد.این پیام، در واقع ادامه همان استدلالی بود که دولت برای مشروعیت‌بخشی به انحلال مجلس هفدهم مطرح می‌کرد: وقتی مجلس از نمایندگی واقعی ملت فاصله گرفته باشد، رجوع مستقیم به افکار عمومی نه تنها مجاز، بلکه ضرورتی برای حفظ مشروطیت است.در مقابل، محمدرضا شاه نیز به مناسبت سالروز مشروطه پیامی منتشر کرد، اما در آن از اشاره مستقیم به بحران جاری کشور، رفراندوم و اختلاف دولت و مجلس خودداری شد. این سکوت، در شرایطی که دولت انتظار داشت شاه بر اساس نتایج همه‌پرسی فرمان انحلال مجلس را صادر کند، بسیار معنادار بود.شاه در ظاهر از قانون اساسی و نظام مشروطه سخن می‌گفت، اما از تأیید صریح اقدامات دولت نیز پرهیز می‌کرد؛ نشانه‌ای از فاصله‌گذاری محتاطانه با دولت مصدق و تردیدی که دربار نسبت به آینده تحولات سیاسی داشت.🔻 آیزنهاور و موج تازه فشار خارجیبازتاب سخنان دوایت آیزنهاور درباره ایران همچنان ادامه داشت. رئیس‌جمهور آمریکا با طرح این ادعا که مصدق برای پیشبرد سیاست‌هایش از کمونیست‌ها کمک گرفته است، عملاً دولت ملی را در چارچوب تهدید کمونیسم جهانی قرار داده بود.این اظهارات در داخل ایران واکنش‌های متفاوتی برانگیخت:برخی از نمایندگان مخالف دولت آن را نشانه‌ای از تغییر موضع قطعی آمریکا علیه مصدق دانستند و از آن استقبال کردند؛حتی گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد لیدر اقلیت مجلس از سخنان آیزنهاور ابراز رضایت و قدردانی کرده است؛در مقابل، فراکسیون نهضت ملی این موضع‌گیری را دخالتی آشکار در امور داخلی ایران دانست و تأکید کرد که اراده ملت ایران وابسته به تهدیدها یا حمایت‌های خارجی نیست.اهمیت این واکنش‌ها در آن بود که نشان می‌داد بحران ایران دیگر صرفاً یک اختلاف داخلی نیست؛ بلکه بخشی از نیروهای سیاسی کشور، تحولات را با نگاه به مواضع واشنگتن دنبال می‌کنند و امید یا نگرانی خود را بر اساس آن تنظیم می‌کنند.🔻 مخالفان دولت؛ اختلاف درونی و تلاش برای ائتلافدر مجلس شورای ملی، صف مخالفان نیز یکپارچه نبود. بخشی از نمایندگانی که در اعتراض به رفراندوم متحصن شده بودند، تمایل داشتند به این وضعیت پایان دهند و از ادامه رویارویی مستقیم با دولت فاصله بگیرند.اما هم‌زمان، تلاش‌هایی برای تشکیل جبهه‌ای واحد علیه دولت مصدق در جریان بود. هدف این بود که نمایندگان غیرمستعفی و مخالف دولت، با وجود اختلافات شخصی و سیاسی، حول محور مقابله با انحلال مجلس و جلوگیری از تثبیت قدرت دولت متحد شوند.این تحرکات نشان می‌داد که مخالفان، با وجود پراکندگی، به‌تدریج در حال حرکت به سمت ائتلافی سیاسی علیه دولت ملی هستند؛ ائتلافی که بعدها نقش مهمی در تحولات مرداد ۱۳۳۲ ایفا کرد.🔻 انحلال مجلس؛ بن‌بست حقوقی و موضع بقاییپس از اعلام نتایج رفراندوم تهران، دولت در حال بررسی راهکارهای حقوقی برای اعلام رسمی انحلال مجلس هفدهم بود. مهم‌ترین گزینه، درخواست از شاه برای صدور فرمان انحلال بر پایه نتایج همه‌پرسی بود.این سناریو شاه را در موقعیتی دشوار قرار می‌داد:اگر فرمان را صادر می‌کرد، عملاً در کنار دولت قرار می‌گرفت؛و اگر از صدور آن خودداری می‌کرد، وارد تقابلی آشکار با نخست‌وزیر و حامیان نهضت ملی می‌شد.در همین فضا، دکتر مظفر بقایی که حضورش در مجلس به عنوان نوعی تحصن سیاسی تعبیر شده بود، اعلام کرد که خود را متحصن نمی‌داند و پس از انحلال مجلس، در صورت لزوم در اختیار مقامات قضایی قرار خواهد گرفت. این موضع را می‌توان تلاشی برای حفظ موقعیت حقوقی و سیاسی او در شرایطی دانست که آینده مجلس و دولت هر دو در هاله‌ای از ابهام قرار داشتند.