تحلیلی برشکلگیری و تشدید گنبدهای گرمایشی و امواج گرمایی شدید نیمکره شمالی ژوئن ۲۰۲۶هفت اقلیم .محمو…
انتشار: 2026/07/02 08:20 UTC
تحلیلی برشکلگیری و تشدید گنبدهای گرمایشی و امواج گرمایی شدید نیمکره شمالی ژوئن ۲۰۲۶هفت اقلیم .محمود خسروی 2ژولای 2026Emerton, R., Nicolas, J., Lombardi, A., & Di Napoli, C. (2026). Global heat stress intensification and its expanding footprint on the human population. Nature Climate Change, 1-8.اگر پیگیریکنندهٔ نقشههای همدما (ایزوترم) باشید، بهخوبی میدانید که ژوئن ۲۰۲۶ در تاریخ اقلیمشناسی نوین، نقطهٔ عطفی هشداردهنده به شمار میرود. نگاشت دماهای بیپیشینه در اروپای غربی، شکستن رکوردهای گرمایشی پیدرپی در سیبری، گرمای خفهکننده در خاور آسیا و موجهای سهمگین گرمایی در جنوب غربی آمریکای شمالی، همه در یک بازهٔ زمانی کوتاه رخدادهاند. بهعنوان اقلیمشناسی که روزانه با مدلهای گردش عمومی جو (GCMs) سروکار دارد، این رویداد فراتر از یک پدیدهٔ هواشناختی صرف، مطالعهٔ موردی زندهای از همکنش پیچیدهٔ «دینامیک اتمسفری» و «تغییرات اقلیمی انسانزاد» است.مقالهٔ اخیر منتشرشده در مجلهٔ Nature Climate Change (DOI: 10.1038/s41558-026-02670-5) که بهطور ویژه به فراکاوی موجهای گرمایی همزمان در نیمکرهٔ شمالی پرداخته، لایههای متعددی از علتشناسی این پدیده را آشکار کرده است. در این نوشتار، از دیدگاه اقلیمشناختی، این لایهها را از سطحی به ژرفتر بررسی میکنیم.لایهٔ نخست: علل بیواسطهٔ هواشناختی – گنبد گرمایی و پدیدهٔ بندالی جوی (Blocking)هر موج گرمایی شدید با الگوی فشار جوی ویژهای آغاز میشود. در اواخر ژوئن ۲۰۲۶، یک پشتهٔ پرفشار بزرگ و بسیار پایدار (Heat Dome) در تراز میانی جو (۵۰۰ هکتوپاسکال) بر فراز اروپا و شمال آفریقا شکل گرفت. ویژگی متمایز این رویداد، پدیدهٔ بلوکینگ یا بندالی جوی بود.در وضعیت عادی، امواج راسبی (امواج بلند غربی) بهصورت تدریجی از باختر به خاور حرکت کرده و جریان هوا را جابهجا میکنند. ولی در این دوره، یک سامانهٔ پرفشار بسیار پایدار، همچون ترمزی قوی، مانع از جابهجایی این امواج شد. این بلوکینگ در نقشههای ارتفاع ژئوپتانسیل به شکل حرف یونانی امگا (Ω) قابل مشاهده بود: دو سامانهٔ کمفشار در هر دو سوی (اقیانوس اطلس در غرب و روسیه در شرق) و یک پرفشار نیرومند در میانه.سازوکار فیزیکی گرمایش شدید در گنبد گرمایشی:فرونشینی دینامیکی هوا (Subsidence): در مرکز پرفشار، هوا بهصورت نزولی حرکت کرده، تحت فشردهسازی بیدَررُو قرار میگیرد و گرم میشود. این فرونشینی نهتنها دما را افزایش میدهد، بلکه نم نسبی را به شدت کاهش داده و پوشش ابری را از بین میبرد. بنابراین، تابش مستقیم خورشیدی در بلندترین روزهای سال (اطراف انقلاب تابستانی) به سطح زمین میرسد.انحراف رودباد (جتاستریم:) جتاستریم جنبحارهای به سمت شمال جابهجا شد و هوای گرم و خشک عرضهای پایینتر را به عرضهای میانی و حتی بالاتر منتقل کرد. این آشفتگی با کاهش گرادیان دمایی قطب-حاره در پیوند است که در لایهٔ سوم بررسی میشود.لایهٔ دوم: بازخوردهای سطحی و عوامل تشدیدکننده – خشکی خاک و امواج گرمایی دریاییالگوی پرفشار جوی بهتنهایی کافی نیست؛ سطح زمین نیز نقش کلیدی ایفا میکند. مقالهٔ یادشده بر دو بازخورد برجسته تأکید دارد:بازخورد رطوبت خاک-دما (Soil Moisture-Temperature Feedback): مناطق مرکزی و شرقی اروپا در ماههای می و ژوئن ۲۰۲۶ با خشکسالی شدید روبرو بودند. خاک خشک، برخلاف خاک مرطوب، انرژی دریافتی از خورشید را صرف تبخیر و تعرق (فرآیند خنککننده) نمیکند، بلکه بیش از ۹۰ درصد آن را بهصورت گرمای محسوس (Sensible Heat) به جو بازمیگرداند. این امر حلقهٔ بازخورد مثبت ایجاد میکند که مدلها نشان میدهند تا ۴۰ درصد به دامنهٔ دمای روزانه افزوده است.امواج گرمایی دریایی (Marine Heatwaves): دمای سطح آب دریای مدیترانه و بخش شمالی اقیانوس اطلس حدود ۲ تا ۳ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت بود. این آبهای گرم نهتنها اثر خنککنندگی ساحلی را کاهش دادند، بالاتر از آن با افزایش نم مطلق جو، شاخص گرمای شرجی (نقطهٔ شبنم) را بهطور قابلتوجهی بالا بردند. ترکیب گرما و رطوبت بالا، خطر فیزیولوژیکی جدی برای انسان ایجاد میکند، زیرا سازوکار تعریق و دفع گرمای بدن مختل میشود.لایهٔ سوم: بستر بلندمدت – تغییر اقلیم و تغییرپذیری طبیعیتغییر اقلیم انسانزاد، شدت و احتمال وقوع همزمان این رویدادها را بهطور چشمگیری افزایش داده است:تغییر سطح پایهٔ دما (Baseline Shift): افزایش میانگین دمای جهانی نزدیک ۱٫۳ درجه سلسیوس نسبت به دورهٔ پیشاصنعتی، سبب شده هر موج گرمایی بر پایهٔ دمایی بالاتر سوار شود. الگویی که در دههٔ ۱۹۵۰ ممکن بود دمای ۳۵ درجهای ایجاد کند، امروز به سادگی به ۴۰ درجه یا بیشتر میرسد.

