☝️ دکتر پرویز ناتل خانلری و بنیاد فرهنگی ایران: پایهگذاری یک نهاد ملیدکتر پرویز ناتل خانلری (۱۲۹۲–…
انتشار: 2026/06/23 17:58 UTC
☝️ دکتر پرویز ناتل خانلری و بنیاد فرهنگی ایران: پایهگذاری یک نهاد ملیدکتر پرویز ناتل خانلری (۱۲۹۲–۱۳۶۹)، ادیب، زبانشناس، شاعر و سیاستمدار برجسته، یکی از تأثیرگذارترین چهرههای فرهنگی ایران در قرن چهاردهم شمسی بود. او که دکترای زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران دریافت کرده بود، در عرصههای گوناگون از جمله تأسیس مجله «سخن»، مدیریت انتشارات دانشگاه تهران، وزارت فرهنگ و سناتوری فعالیت کرد. اما یکی از ماندگارترین خدمات او، تأسیس «بنیاد فرهنگ ایران» در سال ۱۳۴۴ (با حمایت ملکه فرح پهلوی به عنوان رئیس افتخاری) بود.بنیاد فرهنگ ایران با هدف پاسداشت، گسترش و پیشبرد زبان و فرهنگ فارسی، حفظ میراث فرهنگی ایران و معرفی آن به جهان، تأسیس شد. خانلری به عنوان دبیرکل یا رئیس این بنیاد تا سال ۱۳۵۷، آن را به مرکزی پویا برای پژوهش و انتشار تبدیل کرد. در طول حدود ۱۳ سال فعالیت، بنیاد بیش از ۳۰۰ عنوان کتاب (در برخی گزارشها تا ۳۰۰ جلد) منتشر کرد که غالب آنها متون کلاسیک، پژوهشهای تاریخی، ادبی و علمی بودند. این آثار شامل تصحیح و چاپ انتقادی نسخ خطی مهم، ترجمه متون کلیدی، تهیه فرهنگهای تخصصی و پژوهشهای ایرانشناسی بود.یکی از دستاوردهای برجسته خانلری در بنیاد، اجرای طرح «فرهنگ تاریخی زبان فارسی» بود که نخستین جلد آن در سال ۱۳۵۷ منتشر شد. همچنین، تصحیح و چاپ «دیوان حافظ» بر اساس مقایسه نسخههای کهن، که هنوز مرجعی معتبر است، از جمله کارهای ماندگار او به شمار میرود. بنیاد تحت مدیریت او، پژوهشگاههایی برای ایرانشناسی ایجاد کرد و پژوهشگران جوان را جذب و حمایت نمود. خانلری با جلب همکاری نخبگانی مانند ایرج افشار و دیگران، فضایی علمی برای احیای متون فراهم آورد.در دوران پهلوی دوم، که ایران در حال مدرنیزاسیون سریع بود، بنیاد فرهنگ ایران نقش تعدیلکننده داشت: هم به گذشته نگاه میکرد و میراث را احیا مینمود، و هم آن را با نیازهای معاصر تطبیق میداد. انتشار آثاری مانند تاریخ طبری (در چندین جلد)، سمک عیار و آثار جغرافیایی-تاریخی، نشاندهنده تمرکز بر متون پایهای بود. این فعالیتها در بستری دولتی-سلطنتی انجام میشد که منابع مالی مناسبی داشت، اما همزمان با چالشهای سیاسی و فرهنگی عصر نیز روبرو بود. خانلری با مدیریت مدبرانه، توانست این نهاد را به الگویی برای احیای فرهنگی تبدیل کند. 👇

