🔻 شاهد؛ روایت متفاوت مظفر بقاییاما روزنامه شاهد، متعلق به مظفر بقایی، موضعی متفاوت‌تر از برخی روزنا…

مرداد و سرخوردگانشبه یاد دکتر کریم سلیمانی دهکردی که در مرداد پر کشیدگرامیداشت دو رویداد انقلاب مشروطیت در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ هر دو در مرداد، برای من همواره یادآور یک سالگشت دیگر نیز بوده است. آن هم سالگشت دراز آهنگ سرخوردگان از شکست آرمان‌های هنوز محقق نشده مشروطیت و نهضت ملی است؛ امسال این سومی به واسطه وقایع اخیر کشور حال و هوای خاصی دارد. گویی ما ایرانیان امروز نیز پس از آنکه فاجعه از پی فاجعه را از سر گذراندیم و هنوز نیز در بطن آن زیست می‌کنیم با شتاب در حال پیوستن به همان جرگه هستیم. واکنش‌ها اما، همواره از سوی مردمان این دیار یکسان نبوده است.روانِ دغدغه‌مندان وطن، همیشه زخمی‌تر و آسیب‌پذیرتر بوده است شاید به حکم آنکه مفهوم «وطن» را جور دیگری در می‌یافتند و شاید هم گاهی نزدیک بودن مقصد، ایشان را از شکست بهت‌زده می‌کرده است. 🔸سرخوردگان از آرمان‌های انقلاب مشروطیت همواره انگیزه‌های خوبی برای ادامه، داشتند.چرخه‌های شکست و پیروزی،گویی هنوز آنقدر اعتبار و امید را در خود داشت تا روشنفکر زمانه را به حرکت وادارد. با این حال بعد از فتح تهران، ماجرای پارک اتابک، دعوی اعتدالیون و عامیون و اولتیماتوم روس کسی همچون بهار با آنکه «درد ایران بی دواست» را می‌سرود همچنان امیدی به ادامه داشت. 🔸در هر حال آمال آزادی‌خواهانه را این‌بار دیگرانی با مشت آهنین جلو بردند و خودشان نیز بتدریج زیر همان مشت له شدند و سرنوشتی بهتر از سرخوردگان مشروطه نصیبشان نشد. گرچه بهار و میرزاده عشقی هنوز با سرودن «جمهوری نامه» در مخالفت با رضاشاه توانی داشتند. 🔸شکست نهضت ملی تأثیرات عمیق‌تری را بر روشنفکران و آرزومندان رسیدن به نوعی دموکراسی ایجاد کرد‌.کودتا مُهر پایانی بر مسیر دموکراسی بود و این‌بار استبداد با فرمتی مدرن مشت آهنین را به کار می‌بست. در دوره جدید تمام مولفه‌های دموکراسی ـ پارلمان ،قانون اساسی، تفکیک قوا، احزاب ،روزنامه‌ها و... ـ ظاهراً حاضر بود. اما همانگونه که هویدا در مجلس بی‌محابا در پاسخ به منتقدین می‌گفت: «قانون اساسی من، منویات علی حضرت است» این استبداد بود که در باطنی تمامیت‌خواهانه به دنبال تحقق «دموکراسی اقتصادی» دموکراسی غربی را نامناسب به حال ایران و ایرانی می‌دانست.🔸کودتا ۲۸مرداد ۱۳۳۲ اما بر سر، سرخوردگانش مصائب دیگری را نیز آور کرد‌. نادر نادرپور یکی از شاعران برجسته ایرانی و از اعضای برجسته حزب توده بود که همراه خلیل ملکی از آن جدا شد و در نهایت تسلیم افیون تریاک شد. 🔸شفیعی کدکنی معتقد است که مرگ و ناامیدی همراه با یافتن تسلی در تریاک، هرویین، حشیش و شراب یکی از مضامین اصلی شعر بعد از کودتا را تشکیل می‌داد. هنرمندان، آگاهی سیاسی و اندوه خود را در نشئه‌کننده‌جات غرق کردند تا از نکبت ایرانی بگریزند.فتح‌الله‌ مجتبایی اشک‌های جگرسور فریدون توللی یکی دیگر از غول‌های شعر و شاعری ایران را به یاد می‌آورد که او نیز خود را تسلیم افیون کرد‌. مهدی اخوان ثالث یکی از نمادهای شعر نو ایران، بیست و پنج ساله بود که کودتا شد او در شعر معروفی که «خانه‌ام آتش گرفته»نامیده می‌شود حال و هوای چنددستگی و ایام سیاه پس از مصدق را به طور جاودانه‌ای به تصویر کشید:خانه ام آتش گرفتست، آتشی جانسوزهر طرف میسوزد این آتش؛ پرده ها و فرش ها را… تارشان با پود…من به هر سو میدوم گریان؛ در لهیب آتش پر دودوز میان خنده‌هایم تلخ و خروش گریه‌ام ناشاداز درون خسته‌ی سوزان؛ میکنم فریاد ای فریاد…خانه‌ام آتش گرفتست؛ آتشی بی‌رحمهمچنان میسوزد این آتش؛ نقش‌هایی را که من بستم به خون دل... برای بسیاری، کودتا معادل ایرانی روز نکبت فلسطینی‌ها «روز فاجعه و تاریکی » بود. اخوان در ۱۳۳۵ شاهکار دیگری به نام «زمستان» را منتشر کرد که مرورگر زندگی شبح‌گون ایرانی‌ها بعد از کودتا بود:سلامت را نمی خواهند پاسخ گفتسرها در گریبان استکسی سربرنیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران رانگه جز پیش پا را دید نتواندکه ره تاریک و لغزان استوگر دست محبت سوی کس یازی،به اکراه آورد دست از بغل بیرونکه سرما سخت سوزان است....منبع:ظهور استبداد مدرن در ایران، علی رهنما،ترجمه پوریا پرندوش، نشر نگاه معاصر.✍️داود الهی، دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام،دانشگاه شهید بهشتی تهران.

📅 روزشمار ۳۱ مرداد ۱۳۳۲📍 ۳ روز پس از کودتا📰 بازگشت شاه؛ پایان روزشمار کودتا۳۱ مرداد ۱۳۳۲، روزی که محمدرضاشاه پس از شکست کودتای نخست و فرار از ایران، به کشور بازگشت.با بازگشت شاه، مرحله نخست این پرونده تاریخی به پایان می‌رسد؛ مرحله‌ای که از روزهای پرالتهاب مرداد آغاز شد، با فرمان‌های عزل و نصب، شکست کودتای اول در ۲۵ مرداد، سازمان‌دهی دوباره عملیات و سرانجام سقوط دولت مصدق در ۲۸ مرداد ادامه یافت و اکنون با بازگشت شاه وارد مرحله تازه‌ای شد.از این روز به بعد، دیگر موضوع فقط «چگونگی وقوع کودتا» نیست؛ بلکه داستان بازداشت‌ها، محاکمه‌ها، سرکوب مخالفان، تثبیت قدرت شاه و پیامدهای سیاسی و اجتماعی ۲۸ مرداد آغاز می‌شود.🔻 شاه ساعت ۱۱:۱۵ به تهران بازگشتروزنامه کیهان گزارش کرد که هواپیمای شاه ساعت ۱۱:۱۵ در فرودگاه تهران به زمین نشست.نخست‌وزیر، افسران ارشد ارتش و شماری از نمایندگان مجلس در فرودگاه به استقبال شاه رفتند.روزنامه اطلاعات با تیتر:«شاهنشاه به میان ملت خود بازگشتند»تصویری کاملاً متفاوت از ماجرا ارائه کرد و نوشت هنگامی که هواپیمای مخصوص در فرودگاه توقف کرد، نخست‌وزیر وارد هواپیما شد و دست شاه را بوسید.شاه که شش روز پیش در پی شکست عملیات نخست از ایران خارج شده بود، اکنون در حالی به کشور بازمی‌گشت که دولت مصدق سقوط کرده و قدرت سیاسی در اختیار دولت زاهدی قرار گرفته بود.🔻 شاه در رادیو؛ روایت تازه از یک بازگشتقرار بود شاه ساعت ۹ شب از رادیو با مردم سخن بگوید.بازگشت او فرصتی بود تا روایت رسمی حکومت تازه از وقایع چند روز گذشته تثبیت شود؛ روایتی که ۲۸ مرداد را نه کودتا، بلکه «قیام ملی» و بازگشت شاه را نتیجه خواست مردم معرفی می‌کرد.از همین‌جا، جنگ روایت‌ها وارد مرحله تازه‌ای شد.🔻 مصدق دستگیر شددر همان روز خبر بازداشت دکتر محمد مصدق و همراهانش در باشگاه افسران در مطبوعات منتشر شد.مردی که تا چند روز پیش نخست‌وزیر ایران بود و در برابر فرمان عزل مقاومت کرده بود، اکنون در اختیار حکومت جدید قرار گرفته بود.با دستگیری مصدق، یکی از مهم‌ترین اهداف کودتاگران تحقق یافت.🔻 خانه مصدق؛ از مقر نخست‌وزیری تا محل غارتروزنامه‌ها همچنین از چگونگی اشغال خانه دکتر مصدق و توقیف اموال او گزارش دادند.اما آنچه در برخی گزارش‌ها با عنوان «توقیف اموال» بیان می‌شد، در واقع با روایت‌هایی از غارت خانه و از میان رفتن بخشی از اموال همراه بود.🔻 آمار قربانیان کودتاروزنامه اطلاعات درباره تلفات روزهای کودتا آماری منتشر کرد:۴۶ نفر کشته، ۵۸ نفر مجروح و ۴۳۳ نفر زخمی.این اعداد، تصویری از خشونتی را نشان می‌دهد که در روزهای ۲۸ مرداد و حوادث پیرامون آن تهران را فرا گرفت.🔻 تظاهرات در تهران و شهرستان‌هاروزنامه‌های این روز همچنان از تظاهرات و تجمعات در تهران و برخی شهرستان‌ها خبر می‌دادند.اما فضای کشور دیگر فضای روزهای پیش از کودتا نبود. مراکز نظامی و انتظامی در اختیار حکومت جدید قرار گرفته بودند و امکان فعالیت آزادانه نیروهای مخالف به‌شدت محدود شده بود.🔻 روزنامه «بختیار»؛ روایت توطئه جمهوریدر میان مطبوعات طرفدار سلطنت، روزنامه بختیار با تیترهایی تند به استقبال بازگشت شاه رفت.این روزنامه در بخش‌های مختلف خود تلاش می‌کرد این روایت را تثبیت کند که مصدق و نزدیکانش قصد برپایی جمهوری داشته‌اند.این ادعا در روزهای پس از کودتا به یکی از محورهای مهم تبلیغات ضد مصدق تبدیل شد: اینکه سقوط دولت نه برای بازگرداندن شاه به قدرت، بلکه برای جلوگیری از تغییر رژیم سلطنتی و تأسیس جمهوری رخ داده است.🔻 روزنامه آتش؛ «تثبیت سلطنت»روزنامه آتش به صاحب‌امتیازی سیدمهدی میراشرافی نیز بازگشت شاه را نشانه تثبیت سلطنت دانست.آتش با اشاره به خروج شاه از کشور، این واقعه را کم‌سابقه توصیف کرد و نوشت برای نخستین بار در نیمه دوم قرن بیستم، شاهی از کشوری در خاورمیانه خارج شده و سپس با «قیام مردم» بازگشته است.اما در پشت این عبارت، واقعیتی وجود داشت که باید از آن غافل نشد:آتش در همین روز تا آنجا پیش رفت که روزنامه اطلاعات را به «حشیش و تریاک» تشبیه کرد و خواستار جلوگیری از انتشار آن شد؛ نشانه‌ای روشن از شدت فضای مطبوعاتی و تلاش برای حذف صداهای رقیب.در همان شماره، اسامی اعضای کابینه فضل‌الله زاهدی نیز منتشر شد.

روزشمار کودتای 28 مرداد، روز سی‌ویکم مرداد@mohammadmosaddegh

قسمت دومتدینی از این گزاره استفاده می‌کند که شاه مخالف کودتا بود و صرفاً از برکناری قانونی مصدق حمایت می‌کرد. بسیار خوب؛ این موضوع خودش نیازمند بحث تاریخی دقیق است، نه یک جمله قطعی. رابطه شاه با مصدق، فرمان‌های ۲۵ مرداد، فرار شاه، نقش زاهدی، شبکه نظامی و سیاسی کودتا و وقایع ۲۸ مرداد، مجموعه‌ای پیچیده‌تر از این است که بتوان با یک جمله «شاه مخالف کودتا بود» پرونده را بست.در روایت تدینی، یک طرف مصدق است و طرف دیگر مخالفان داخلی او؛ خارجی‌ها هم نهایتاً نقش فرعی دارند. بعد چون کاشانی با مصدق مخالف بوده، این مخالفت تبدیل می‌شود به کلید فهم سقوط دولت ملی.اما اگر اختلافات داخلی به‌تنهایی برای سقوط مصدق کافی بود، باید توضیح داد عملیات سازمان‌یافته خارجی، شبکه‌های ارتباطی، نقش مأموران آمریکایی و بریتانیایی، پول و سازماندهی نیروهای خیابانی، ارتباط با عناصر نظامی و مجموعه اقداماتی که برای سرنگونی دولت انجام شد، دقیقاً در کجای این داستان قرار می‌گیرند؟اگر قرار است پهلوی را از تاریخ تبرئه کنیم، دیگر بهتر است این کار را صریح انجام دهیم و پشت «نقد روایت رسمی جمهوری اسلامی» یا محکوم کردن مصدق و جریان ملی پنهان نشویم.چون اتفاقاً پرسش تاریخی بسیار ساده‌ای وجود دارد که هنوز پاسخ روشنی برای آن لازم است:چرا از ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، حکومتی که تدینی امروز با این جدیت در برابر روایت‌های جمهوری اسلامی از آن دفاع می‌کند، اجازه نداد مصدق و ۲۸ مرداد تبدیل به موضوع یک بحث آزاد تاریخی در جامعه ایران شوند؟اگر روایت رسمی پهلوی از ۲۸ مرداد آن‌قدر محکم و قابل دفاع بود، از چه چیزی می‌ترسید؟از یک تاریخ‌نگاری مستقل؟از انتشار خاطرات مصدق؟از بحث درباره کودتا؟یا از این‌که جامعه ایرانی خودش درباره ۲۸ مرداد قضاوت کند؟شاید بد نباشد تدینی به جای اینکه بپرسد «چرا جمهوری اسلامی روایت کاشانی را نادیده گرفته؟»، یک بار هم از خودش بپرسد:چرا حکومتی که خودش آن را می‌پسندد، بیست‌وپنج سال اجازه نداد مردم ایران آزادانه درباره مصدق و ۲۸ مرداد حرف بزنند؟@mohammadmosaddegh

تدینی در نوشته‌ای که از اساس به خاطر گاف تاریخیِ ناشی از نادانی‌اش، ظاهراً می‌خواهد یک تناقض را در روایت رسمی جمهوری اسلامی از ۲۸ مرداد نشان بدهد؛ اما برای اثبات این تناقض، خودش مرتکب تناقض بزرگ‌تری می‌شود: روایت تاریخ را نه بر اساس مجموعه اسناد و واقعیت‌های تاریخی، بلکه بر اساس این‌که کدام بخش از تاریخ به کار امروز او می‌آید، انتخاب می‌کند.اول یک نکته را روشن کنیم. اینکه آیت‌الله کاشانی در ماه‌های پایانی دولت مصدق با او به‌شدت اختلاف پیدا کرد، علیه مصدق موضع گرفت، رفراندوم را تحریم کرد و از زاهدی حمایت کرد، موضوعی تاریخی و قابل بررسی است. اینکه کاشانی بعد از ۲۸ مرداد نیز کودتا را آن‌گونه که امروز بسیاری از پژوهشگران درباره نقش آمریکا و بریتانیا در آن صحبت می‌کنند، تفسیر نمی‌کرد، نیز قابل انکار نیست.اما از این واقعیت نمی‌شود نتیجه گرفت که پس روایت جمهوری اسلامی از ۲۸ مرداد «متناقض و لاینحل» است و چون کاشانی کودتا را به معنای امروزی آن قبول نداشت، بنابراین دخالت خارجی در سرنگونی مصدق هم بی‌اهمیت یا حاشیه‌ای بوده است.این دقیقاً همان جایی است که تدینی تاریخ را به یک بازی سیاسی تبدیل می‌کند.برای فهم ۲۸ مرداد باید چند موضوع را هم‌زمان دید: اختلافات عمیق سیاسی داخلی، مخالفان مصدق، نقش دربار، فعالیت شبکه‌های نظامی و سیاسی، نقش آمریکا و بریتانیا، عملیات سازمان‌یافته برای سرنگونی دولت، وضعیت ارتش و خیابان.اینکه یکی از این عوامل را حذف کنیم تا عامل دیگری برجسته‌تر شود، اسمش پژوهش تاریخی نیست؛ اسمش انتخاب تاریخ مطابق نیاز سیاسی امروز است.تدینی می‌گوید روایت رسمی جمهوری اسلامی فقط کاشانی را قبول دارد و بعد نتیجه می‌گیرد که چون کاشانی کودتا را قبول نداشته، روایت رسمی باید با خودش در تضاد باشد. اما سؤال ساده‌ای که باید از او پرسید این است: اگر جمهوری اسلامی واقعاً روایت ۲۸ مرداد را از آیت‌الله کاشانی گرفته، چرا از همان روزهای اول انقلاب تا امروز، روایت رسمی جمهوری اسلامی درباره ۲۸ مرداد بارها بر نقش آمریکا و بریتانیا تأکید کرده است؟و مهم‌تر از آن، چرا باید برای فهم موضع جمهوری اسلامی در قبال ۲۸ مرداد، از کاشانی شروع کنیم، اما از رفتار حکومت پهلوی با خود مصدق و مسئله ۲۸ مرداد تقریباً عبور کنیم؟اینجاست که بخش جالب‌تر ماجرا شروع می‌شود.تدینی از مردم می‌خواهد به روایت صداوسیما بدبین باشند، اما برای رد روایت صداوسیما، خودش همان روایت را به عنوان یک روایت رسمی و ثابت جمهوری اسلامی بازسازی می‌کند. چرا؟ چون می‌داند بخش بزرگی از مخاطبان امروز اساساً اعتماد و علاقه‌ای به صداوسیما ندارند. بنابراین کافی است یک گزاره را با برچسب «روایت صداوسیما» معرفی کنید تا برای بخشی از مخاطب، پیشاپیش مشکوک و بی‌اعتبار شود.اما اگر قرار است درباره تاریخ حرف بزنیم، بهتر است یک سؤال ساده‌تر و بنیادی‌تر بپرسیم:اگر روایت تدینی درست است و مسئله ۲۸ مرداد اساساً یک منازعه داخلی بود و دخالت خارجی در آن نقش تعیین‌کننده‌ای نداشت، چرا حکومتی که تدینی از آن با چنین علاقه‌ای یاد می‌کند، از ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ حتی اجازه نداد یک روایت مستقل و جدی از مصدق و ۲۸ مرداد در فضای عمومی کشور شکل بگیرد؟چرا نام مصدق عملاً از عرصه رسمی حذف شد؟چرا مطبوعات و رسانه‌های آن دوره اجازه نداشتند درباره عملکرد دولت مصدق، ملی شدن نفت و نحوه سقوط او آزادانه بحث کنند؟چرا هر سال در سالگرد ۲۸ مرداد، بخش مهمی از فضای مطبوعاتی کشور به تبریک به شاه و دربار و ستایش «قیام ملی» اختصاص پیدا می‌کرد؛ در حالی که همین روایت، الزاماً بازتاب‌دهنده نگاه و حافظه عمومی جامعه ایران نبود؟اگر ۲۸ مرداد صرفاً یک پیروزی داخلی علیه «دیکتاتوری مصدق» بود، چرا حکومت پهلوی این‌قدر از باز شدن دوباره پرونده مصدق می‌ترسید؟چرا اجازه نداد این پرسش در فضای عمومی مطرح شود که اصلاً مصدق چه کرده بود، مخالفانش چه کرده بودند، نقش دربار چه بود و آمریکا و بریتانیا چه نقشی داشتند؟قسمت اول

پله‌های تاریخ را هم نمی‌شناسی، بعد تحلیل تاریخی می‌کنی؟تدینی در کلیپی که منتشر کرده، با اطمینان مثال‌زدنی مدعی شده که آیت‌الله کاشانی و چند شخصیت سیاسی دیگر را در حال بازدید از خانه به‌اصطلاح «ویران‌شده» دکتر مصدق پس از ۲۸ مرداد می‌بینیم؛ در حالی که تصویر مربوط به پله‌های مجلس شورای ملی است، نه خانه دکتر مصدق!واقعاً آدم نمی‌داند به این میزان از نادانی و کم‌سوادی بخندد یا برای سطح تحلیل تاریخی‌اش تأسف بخورد. شما که این‌همه درباره مصدق و تاریخ معاصر ایران با اطمینان حرف می‌زنید، حتی فرق پله‌های خانه مصدق و پله‌های مجلس شورای ملی را هم نمی‌دانید؟مشکل دقیقاً همین‌جاست. وقتی کسی با پیش‌فرض و دشمنی سیاسی سراغ تاریخ می‌رود، حتی یک تصویر ساده هم قربانی همان غرض‌ورزی می‌شود. اول نتیجه را انتخاب می‌کنید، بعد دنبال تصویر و روایت می‌گردید تا آن را به زور به نتیجه مورد علاقه‌تان بچسبانید.کاش قبل از اینکه مصدق و تاریخ ایران دستمایه نگاه‌های سخیف شما به ایران شود، حداقل کمی آرشیو و عکس‌های تاریخی را بشناسی. اگر هم قرار است فقط نقش پیاده‌نظام رسانه‌ای سلطنت‌طلبان را بازی کنی، شاید بهتر باشد همان وسط گاراژ، روغن گاری ماشین رضا پهلوی را خالی کنی؛ دست‌کم آنجا دیگر پله‌های مجلس را با خانه مصدق اشتباه نمی‌گیری!تاریخ با دشمنی و علاقه شخصی تغییر نمی‌کند؛ با سند و دقت باید سراغش رفت.@mohamnadmosaddegh