,🌑 اختراع باختینی داستایفسکی: تبارشناسی سیاست پنهان در نظریه باختین✍ سینا جهاندیده معمولاً نظریه‌ها…

,🌑 اختراع باختینی داستایفسکی: تبارشناسی سیاست پنهان در نظریه باختین✍ سینا جهاندیده معمولاً نظریه‌های علوم انسانی خود را به مثابه کشف حقیقت عرضه می‌کنند. نظریه‌پرداز چنین وانمود می‌کند که واقعیتی از پیش موجود را یافته و صرفاً آن را صورت‌بندی کرده است. اما تبارشناسی دانش به ما می‌آموزد که نظریه‌ها تنها واقعیت را توصیف نمی‌کنند؛ بلکه واقعیت‌هایی تازه نیز می‌آفرینند. نظریه‌ها نه فقط جهان را توضیح می‌دهند، بلکه شخصیت‌ها، متون، سنت‌ها و حتی نبوغ‌ها را بازتولید می‌کنند.از این منظر، شاید بتوان یکی از مهم‌ترین پرسش‌های نقد ادبی قرن بیستم را چنین صورت‌بندی کرد: آیا باختین داستایفسکی را کشف کرد یا داستایفسکی را اختراع کرد؟پاسخ نخست بدیهی به نظر می‌رسد. باختین در کتاب مسائل بوطیقای داستایفسکی ویژگی‌ای را در آثار داستایفسکی تشخیص داد که پیش از او کمتر دیده شده بود: چندآوایی. در این خوانش، شخصیت‌ها صرفاً عروسک‌های نویسنده نیستند. هر یک از آنان دارای آگاهی مستقل‌اند و نویسنده نمی‌تواند به سادگی آن‌ها را در صدای خود حل کند. از این رو داستایفسکی به بزرگ‌ترین نمونه رمان چندآوا بدل می‌شود.اما پرسش تبارشناختی از جای دیگری آغاز می‌شود. چرا از میان همه رمان‌نویسان جهان، داستایفسکی به عنوان نمونه برگزیده شد؟ چرا باختین برای اثبات نظریه خود به سراغ فلوبر، بالزاک، دیکنز یا سروانتس نرفت؟ آیا این انتخاب صرفاً ادبی بود یا حامل سیاستی پنهان نیز بود؟نظریه‌ها هرگز بدون سیاست مثال عمل نمی‌کنند. هر نظریه برای اثبات خود نیازمند شاهد است و شاهدی که انتخاب می‌شود، خود بخشی از استراتژی نظریه است. مثال‌ها تنها نظریه را توضیح نمی‌دهند؛ آن‌ها سلسله‌مراتب فرهنگی تولید می‌کنند. هنگامی که باختین داستایفسکی را به عنوان عالی‌ترین نمونه چندآوایی معرفی می‌کند، در واقع نه فقط درباره‌ی رمان سخن می‌گوید، بلکه درباره‌ی جایگاه روسیه در تاریخ فرهنگ جهانی نیز سخن می‌گوید.در اینجا باختین دست به عملی دوگانه می‌زند. از یک سو مفهوم چندآوایی را به عنوان والاترین دستاورد رمان مدرن مطرح می‌کند و از سوی دیگر داستایفسکی را عالی‌ترین تجسم این دستاورد می‌داند. نتیجه روشن است: اگر چندآوایی قله رمان باشد و داستایفسکی کامل‌ترین نمونه چندآوایی، آنگاه داستایفسکی نیز به قله ادبیات مدرن تبدیل می‌شود.بدین ترتیب نظریه و موضوع نظریه همزمان یکدیگر را مشروعیت می‌بخشند. چندآوایی بدون داستایفسکی به دشواری می‌توانست چنین اقتداری پیدا کند و داستایفسکی نیز بدون چندآوایی باختین شاید هرگز به جایگاه اسطوره‌ای امروز خود نمی‌رسید. اینجا با نوعی اتحاد میان نظریه و مثال روبه‌رو هستیم؛ اتحادی که هر دو طرف را بزرگ‌تر از آنچه بودند نشان می‌دهد.اما ماجرا تنها به نقد ادبی محدود نمی‌شود. باختین در روسیه‌ای می‌زیست که همواره درگیر مسئله هویت فرهنگی خود در برابر اروپای غربی بود. از قرن نوزدهم،‌ روشنفکران روس میان دو قطب سرگردان بودند: غرب‌گرایی و اسلاوگرایی. پرسش اصلی این بود که آیا روسیه صرفاً شاگرد اروپا است یا حامل حقیقتی متفاوت و حتی برتر؟ در چنین بستری، انتخاب داستایفسکی معنایی فراتر از انتخاب یک نویسنده پیدا می‌کند. داستایفسکی در سنت روسی همواره نماد روح روسی، بحران معنویت مدرن و ژرفای متافیزیکی انسان تلقی شده بود. هنگامی که باختین او را بزرگ‌ترین نوآور رمان معرفی می‌کند، در واقع به گونه‌ای از نبوغ روسی نیز اعتبار جهانی می‌بخشد. به همین دلیل می‌توان گفت چندآوایی صرفاً یک مفهوم ادبی نیست؛ بلکه نوعی ژئوپلیتیک فرهنگی نیز هست. در پس ظاهر خنثای نظریه، رقابتی نمادین میان مرکز و پیرامون جریان دارد. باختین از طریق داستایفسکی وارد گفت‌وگویی بزرگ با سنت ادبی غرب می‌شود و ادعا می‌کند که مهم‌ترین تحول رمان نه در پاریس و لندن، بلکه در سن‌پترزبورگ رخ داده است.اما سیاست باختین فقط سیاست ملی نیست. در سطحی عمیق‌تر، چندآوایی حامل آرزویی فلسفی نیز هست. باختین در برابر هر نوع تک‌صدایی می‌ایستد؛ چه در ادبیات، چه در اندیشه و چه در سیاست. جهان مطلوب او جهانی است که در آن صداهای مختلف امکان حضور داشته باشند و هیچ آگاهی‌ای نتواند خود را به عنوان حقیقت نهایی تحمیل کند. در این معنا، داستایفسکی برای باختین صرفاً یک رمان‌نویس نیست؛ بلکه تمثیلی از جامعه‌ای است که در آن صداهای متعارض همزمان حضور دارند. چندآوایی به زبان ادبی همان چیزی است که کثرت‌گرایی به زبان سیاسی است.@tabarshenasi_ketab